Lung-gom, phép xuất thần và chuyện tên cướp thành thánh nhân

Chứng nhân đầu tiên của phương Tây từng ghi chép về phép phi hành xuất thần, và cũng là mô tả ấn tượng nhất, là bà Alexandra David-Neel trong tác phẩm nổi tiếng Mystiques et magiciens du Tibet (Đạo học và các nhà huyễn thuật Tây Tạng). Một lần du hành trên cao nguyên Tây Tạng, giữa vùng hoàn toàn không người suốt hai tuần liền, bà chợt để ý một bóng đen chuyển động từ xa. Qua ống nhòm, bà thấy đó là một người "đi một cách kỳ lạ và với tốc độ phi thường". Khi đến gần, khuôn mặt người ấy hoàn toàn an tĩnh, xa vắng, hai mắt mở to như đang nhìn về một điều gì vô hình trên cao; bước chân có độ đàn hồi như trái bóng cao su, mỗi lần chạm đất lại nảy lên, đều đặn như một quả lắc.

Kinh nghiệm trùng khớp bên bờ hồ Panggong

Đọc những dòng này nhiều năm sau khi trải qua chính biến cố của mình bên bờ hồ Panggong, người lữ hành nhận ra sự mô tả ấy hoàn toàn khớp với những gì ông đã trải qua. Người tập phép lung-gom thường được khuyên không chỉ tập trung tâm thức vào một linh ảnh, mà ban đêm còn nên hướng mắt về một vì sao nhất định — điều này có thể gây một tác dụng gần như thôi miên. Ông đã vô tình làm đúng như vậy mà không biết, và đạt tới một trạng thái tưởng như không còn trọng lực, đôi chân như có ý thức và bản năng riêng, tự tránh mọi chướng ngại, tự tìm chỗ đặt chân với tốc độ mà giữa đêm tối chỉ nhà tiên tri mới nhìn thấy được.

Bà David-Neel từng cho rằng phải có một dạng gây mê nào đó mới khiến người ta không đau khi va vào đá hay chướng ngại vật. Nhưng người trong cuộc lại thấy điều này không đúng — nếu vậy hẳn ông đã phải sưng chân hay bị thương, trong khi thực tế lại không hề gì. Ông cũng không đồng ý rằng việc né tránh chướng ngại là nhờ phần ý thức thông thường còn sót lại. Ngược lại, chính vì ý thức thông thường không can thiệp mà người trong trạng thái xuất thần mới an toàn nhờ bản năng dẫn dắt; với họ, không gì đáng sợ hơn việc ý thức thông thường đột ngột thức dậy giữa chừng — đó là lý do người xuất thần luôn phải tránh nói năng hay nhìn ngó, chỉ một chút phân tâm cũng đủ cắt đứt trạng thái ấy.

Lung-gom không phải là phép bay trong không

Ý nghĩa sâu xa của lung-gom là: vật chất có thể bị tinh thần chế ngự. Các phép tu tập mang tính tâm linh sâu xa này được thực hành hết sức cẩn mật, tập trung lên một số năng lực cơ bản cùng các biểu tượng thiêng liêng, song song với trì niệm mật chú, đánh thức các trung khu tâm lực (cakra) trong thân thể để biến thành sức mạnh siêu nhiên. Cũng như phép tum-mo tập trung vào yếu tố lửa, hành giả lung-gom phải ý thức trọn vẹn mọi hiện tượng, khía cạnh và chức năng của năng lực "gió" — hướng toàn bộ tâm về đó.

Gom vừa mang nghĩa thiền định, tập trung mọi năng lực tâm thức lên một đối tượng, vừa mang nghĩa dần từ bỏ sự phân biệt chủ thể — khách thể cho đến khi cả hai hòa làm một. Còn lung là yếu tố "gió" — chỉ sức sống tinh tế và năng lực tâm lý, giống như từ Hy Lạp pneuma vừa nghĩa là không khí vừa nghĩa là tinh thần: về mặt vật chất đó là khí, tức hơi thở và khả năng vận động; về mặt tâm lý, đó là những luồng năng lực làm sinh khởi hay tan biến các trạng thái ý thức. Nói khác đi, Lung-Gompa không phải người có khả năng bay trong không — điều nhiều người hiểu sai — mà là người biết cách chế ngự khí lực của mình qua phép du già pranayama, bắt đầu từ việc kiểm soát hơi thở, dần dần chuyển hóa toàn bộ cơ chế tâm vật lý và tính cách của hành giả.

Thần thông chỉ là sản phẩm phụ, không phải cứu cánh

Trong kinh sách cổ của thiền định Phật giáo, đạt được thần thông vốn bị xem là sản phẩm phụ nguy hiểm hơn là có ích cho sự giác ngộ, và việc phô diễn thần thông từ xưa đã bị chê trách. Thế nhưng vì điều kiện đặc biệt của Tây Tạng — nhất là khi cần vượt qua những chướng ngại tự nhiên khắc nghiệt — một số trường hợp buộc phải vận dụng năng lực này, miễn là nó phục vụ cho sự chứng thực tâm linh và lợi ích của con người.

Không ít người ban đầu tìm đến lung-gom chỉ vì tham vọng có được năng lực siêu nhiên đặc biệt cho riêng mình. Nhưng cái giá của công phu khổ luyện lại quá lớn, đến mức chỉ những ai có ý chí mạnh mẽ và phẩm chất tinh thần cao mới theo đuổi được đến cùng — và chính những người kiên trì tuân thủ nghiêm túc phép tu ấy lại là những người sớm nhất từ bỏ tham vọng và lòng tự phụ ban đầu, vì toàn bộ quá trình tu tập chính là một cuộc tự chiến thắng bản thân chứ không hề làm cái ngã lớn thêm.

Chuyện tên cướp Khadgapa và lưỡi kiếm tuệ giác

Điều này được minh họa qua nhiều truyện dân gian, như chuyện về Tám mươi bốn vị Thánh Tựu Giả sống trong khoảng thế kỷ thứ bảy đến mười. Nhiều người trong số họ khởi đầu chỉ vì muốn đạt thần thông cho riêng mình, nhưng chính trong quá trình tu tập, họ dần đánh mất mọi quan tâm về lợi ích cá nhân, vì đã vượt lên trên cái tự ngã từng là động cơ ban đầu.

Có thể kể chuyện Khadgapa — một tên cướp — từng hỏi một vị du già sư làm sao để trở thành vô địch thiên hạ. Vị du già sư bảo hãy đến một bảo tháp gần thành Benares, đi vòng quanh tháp ba tuần lễ, vừa đi vừa niệm chú và thiền định theo phép được truyền. Nếu thành khẩn không tán loạn, đến cuối tuần thứ ba sẽ có một con rắn độc đen bò ra từ tháp, phải chụp lấy đầu nó ngay không sẽ bị cắn; nếu hành đúng phép thiền định, con rắn sẽ không hại được và sẽ trao cho hắn sức mạnh vô địch.

Tên cướp làm đúng như lời dạy, hết lòng hết dạ trong suốt ba tuần. Khi con rắn bò ra, hắn chụp lấy ngay — và khi nhìn lại, thứ trong tay hắn đã hóa thành lưỡi kiếm của tuệ giác vô địch. Từ đó hắn không còn cần đến năng lực siêu nhiên ấy nữa, bởi chính hắn đã trở thành một bậc thánh nhân, được người đời gọi là Thành Tựu Giả Khadgapa — "bậc thánh với lưỡi kiếm".

Nguồn: Con đường mây trắng, Lama Anagarika Govinda (Nguyễn Tường Bách dịch, NXB Trẻ, 1999).