Làm con cháu, sư tử bị khỉ gãi đầu, Lincoln vắt sữa trâu và mũi tên hai đích

Làm con cháu có gì không tốt

Đến Tết, đứa trẻ chắp tay chúc vài câu hay là thu về cả túi lì xì mà chẳng mất gì.

Tinh thần biết co biết duỗi, bằng lòng làm kẻ dưới như con cháu, là điều người muốn dựng nghiệp lớn nên học. Ai cũng từng làm con cháu: dịp lễ Tết gặp người lớn thì cúi chào, đi từng nhà nói lời tốt đẹp, chúc sống lâu khỏe mạnh, chúc phát tài. Người lớn nghe xong vui vẻ, đua nhau móc ví, còn đứa trẻ không mất gì mà được rất nhiều, rồi lấy tiền ấy mua món ngon, đồ chơi đẹp. Nhưng lớn lên, có người mất gốc, việc giản đơn ấy không muốn làm nữa, có lẽ vì thể diện cản trở. Mà thể diện thì đáng giá bao nhiêu?

Người khéo xử thế biết khi cần làm con cháu thì phải làm, và làm cho thật đến nơi, để những người lớn đang có thực lực hơn mình vui lòng, mở rộng cửa thuận tiện cho đường thành công của mình. Ai cũng muốn làm ông lớn, nhưng ông lớn không dễ làm. Một khi lên làm ông lớn thì thành cái đích cho mọi mũi tên, cây to đón gió, lợn béo dễ bị mổ. Vương Hy Phượng trong Hồng lâu mộng có một câu rất sâu: nhà nhỏ chỉ nói khó của nhà nhỏ, nào ai biết nhà lớn như chúng tôi cũng có cái khó của nhà lớn. Một xí nghiệp lớn lên có thể bị nhiều xí nghiệp cùng ngành coi là đối tượng cần đánh; một người nổi tiếng thì từng cử động, kể cả chuyện riêng, đều thành đề tài bàn tán. Làm con cháu thì vừa có thể khoe tài khắp nơi mà không gặp nguy hiểm, không làm "những người lớn" cảm thấy bị đe dọa, lại nhẹ nhàng bảo toàn mình, âm thầm làm xong sứ mệnh của mình khi người khác không để ý.

Ngụ ngôn Aesop có truyện con sư tử, vua muôn loài, hưởng đặc quyền cao nhất trong rừng, đến đâu cũng được cáo, thỏ, công, sóc, lạc đà, ngựa vằn tâng bốc, ngày ngày dương dương đắc ý. Một hôm con khỉ đến thưa: xin đại vương cho thần phục vụ, giải ưu cho đại vương. Sư tử cười hỏi mày làm được gì, khỉ nói thần thấy đại vương lao tâm khổ tứ, đầu hẳn hay ngứa, xin dùng móng khéo gãi cho. Sư tử khoái chí để khỉ trèo lên lưng gãi. Khỉ gãi nhẹ nhàng, một cái, hai cái, ba cái, sư tử thấy dễ chịu rồi ngủ thiếp đi. Lúc ấy khỉ gãi rách xương sọ, móc óc ra làm bữa trưa, lần này lần khác càng ăn càng hăng. Khi sư tử đau nhói tỉnh lại thì đã không còn sức ngăn, chỉ biết chịu chết. Làm đại vương có cái hay, cũng có cái dở của đại vương. Còn làm con cháu, ngoài chuyện thể diện, hầu như chỉ có lợi. Đối nhân xử thế phải nhìn việc một cách biện chứng, biết co biết duỗi: khi làm ông lớn thì làm cho ra ông lớn, khi cần làm con cháu thì làm con cháu một cách thành thật. Làm ông lớn không khó, làm con cháu cho tốt mới thật sự khó.

Dí dỏm là chất bôi trơn của giao tiếp

Người đánh xe thuê ở Paris không nhận ra nhà văn từ khuôn mặt, mà nhận ra từ cái tên viết trên túi hành lý.

Khi ta trở về trạng thái tự nhiên nhất, cảm giác hài hước sẽ nhiều hơn. Xã hội công nghiệp cần sự nhẹ nhõm mà dí dỏm mang lại. Lâm Ngữ Đường nói dí dỏm là một trạng thái tâm lý: người ta theo đuổi một sự siêu thoát ung dung, lạc quan, để làm mềm cuộc sống khô cứng giả tạo và hòa lại với tự nhiên. Người sáng tạo ra dí dỏm phải có tâm trạng nhẹ nhõm, tự tin đến mức dám tự chế giễu mình, chế giễu thế sự để tạo bầu không khí vui vẻ. Trong ứng xử, nếu quá tự tôn và gò bó thì cảnh tượng dễ lúng túng, không khí tẻ ngắt, chuyện giao tiếp dễ hỏng. Dí dỏm là dầu bôi trơn của qua lại, không thể xem thường.

Conan Doyle, tác giả truyện trinh thám Sherlock Holmes, một lần gọi xe ngựa thuê ở Paris, ném hành lý lên xe rồi mới trèo lên. Chưa kịp mở lời, người đánh xe đã hỏi: thưa ông Conan Doyle, ông định đến đâu? Nhà văn ngạc nhiên hỏi sao ông biết. Người đánh xe nói mình đọc báo thấy ông đi nghỉ ở miền Nam nước Pháp, thấy ông xuống từ chuyến tàu Marseille; nước da rám nắng cho thấy ông ở nơi nhiều nắng ít nhất một tuần; vết mực ở ngón giữa tay phải chứng tỏ ông là nhà văn; ánh mắt sắc như bác sĩ phẫu thuật; còn trang phục là kiểu Anh. Doyle thán phục: ông quan sát tinh tế không kém Holmes. Người đánh xe cười: còn một dấu hiệu nhỏ nữa, là tên ông viết trên túi hành lý. Hóa ra anh ta đã đọc tên từ trước nhưng không nói thẳng, muốn diễn một màn đoán thử cho vui, và Doyle dù là nhà văn lớn cũng vui vẻ khen. Ngồi trên xe thuê, lời nói đâu có bị ghi vào sử sách, đùa một chút thì hại gì.

Đẩy thuyền theo dòng: Lincoln bảo vắt sữa trâu

Trước một mũi tấn công, đừng đỡ thẳng. Hãy thuận theo rồi dắt nó đi.

Đối diện thế tấn công của đối phương, nhất là trên thương trường, có cách là không chống trực diện mà thuận theo, dắt đối phương đi, dồn họ vào thế bị động và vào khuôn khổ. Người xưa gọi là đẩy thuyền theo dòng hay tương kế tựu kế: tìm ra "dòng nước" có thể đẩy thuyền, tức một điều kiện có thể lợi dụng, rồi từ đó suy luận.

Cô Lý hay đòi bạn trai tặng quà, hết cái này đến cái kia. Đồng nghiệp là cô Giang thấy không hợp, khuyên rằng đừng đòi hàng cao cấp thế kẻo người ta nói mình là cô gái "đào mỏ". Cô Lý hùng hồn đáp rằng nghe nói tình yêu giá càng cao, nên phải trả bằng giá đắt. Cô Giang liền nói: đúng thế, trong thơ có câu tình yêu giá càng cao, nhưng đó là giá trị tinh thần, luân lý của tình yêu chứ không phải giá hàng hóa; nếu bạn cứ hiểu thành giá hàng hóa thì bạn đã coi rẻ cả tình yêu thiêng liêng lẫn chính mình. Cô Giang vốn không đồng ý, nhưng mở bằng một chữ "đúng", tưởng là khẳng định đối phương mà thật ra lại tạo thế có lợi: phá tâm lý chống đối của cô Lý, rồi từ ý nghĩa đúng của câu thơ kéo cô sang quan niệm đúng hơn.

Thời nội chiến Mỹ, một vị tướng dưới quyền Lincoln gửi tin chiến sự về quá sơ sài, khó dựa vào để phán đoán quân tình, nên Lincoln ra lệnh phải viết tường tận. Vị tướng không vui, gửi điện cho Lincoln: vừa bắt được sáu con trâu cái, xin chỉ thị xử lý thế nào. Lincoln hiểu ông đang hờn dỗi, vốn định phê bình nhưng đổi ý, và điện lại: vắt sữa ngay. Vị tướng đọc xong, cơn bực tan biến, và các bản tin chiến sự sau này bắt đầu chi tiết hơn. Nếu Lincoln trách thẳng thì giữa hai người sẽ có thêm một "bãi đá ngầm" cản trở việc chỉ huy. Ông không đổ dầu vào lửa, mà thuận ý hài hước của đối phương, mượn sức người ấy làm sức mình để hóa giải nhẹ nhàng. Mấu chốt từ "thuận" đến "đẩy" là nắm được bản chất lời đối phương và suy lý theo đó cho ra sức phản bác không chối cãi được. Cách này đưa quan hệ về trạng thái "thuận hướng", dễ hóa giải mâu thuẫn hơn "ngược hướng".

Lấy sai trị sai: cách biến cái sai thành lời đáp

Có khi không cần chỉ ra chỗ sai. Hãy để cái sai tự nói ra sự vô lý của nó.

Thấy người khác sai thì bới ra, uốn nắn lời nói việc làm của họ là cách thường tình. Nhưng có một cách khác mang tính tạm thời: tạm coi cái sai là đúng, rồi để nó tiếp tục sai cho đến khi tự lộ. Đó là phép ứng xử đặc biệt, không phải thủ đoạn tiêu cực trước môi trường ngôn ngữ, mà có giá trị riêng.

Có chàng thanh niên què chân vào bệnh viện, nói với cô y tá: xin xếp cho tôi phòng hạng ba vì tôi nghèo, độc thân. Y tá hỏi không còn ai giúp được sao? Anh nói chỉ có một chị gái là nữ tu, cũng nghèo. Y tá bực bội đáp: nữ tu giàu lắm, vì chị ấy kết hôn với Thượng đế. Người bệnh liền nói: vậy xếp tôi phòng hạng nhất, gửi hóa đơn cho anh rể tôi. Quan điểm của y tá rõ ràng sai, nhưng nếu anh nói đạo lý thông thường e rằng vô ích. Anh thuận theo, thừa nhận cô nói đúng rồi đặt tiền đề ấy làm cơ sở cho yêu cầu của mình. Hóa đơn làm sao gửi đến Thượng đế được? Cô y tá đành nhận lời mình sai.

Diễn viên hài Mã Quý một lần biểu diễn ở thành phố Hoàng Thạch, tỉnh Hà Bắc. Trước khi anh lên, một diễn viên nói nhầm "thành phố Hoàng Thạch" thành "huyện Hoàng Thạch", khán giả la ó. Mã Quý lên sân khấu nói ngay: hôm nay chúng tôi có may mắn đến biểu diễn tại tỉnh Hoàng Thạch. Khi khán giả xì xào, anh giải thích: vừa rồi bạn tôi nói thành phố thành huyện, hạ mất một cấp, còn tôi nói thành tỉnh, nâng lên một cấp, một hạ một nâng vậy là huề. Cả hội trường cười vang. Khi đối phương nói sai mà không tiện hay không cần vạch ra, cứ tạm coi là đúng, nói tiếp, làm tiếp mà không lộ lời nói hay sắc mặt, vừa gỡ được thế khó vừa uốn được cái sai. Trong giao tiếp, phép "đã sai thì cho sai luôn" có công hiệu rất riêng.

Một mũi tên trúng hai đích: Trương Thang trước mặt Hán Vũ đế

Nói ở chỗ này mà ý ở chỗ kia, một câu vừa làm vua nguôi vừa làm thuộc hạ mát lòng.

Biết xét thời cơ, nhìn thấu hoàn cảnh và tâm lý người đối diện, lại có tài nói năng, mới "gảy" được những âm ngoài dây đàn. Một mũi tên hai đích là nói ở chỗ này mà ý nằm ở chỗ kia, một lời liên quan đến cả hai phía, giúp mình giải quyết việc một cách nhất cử lưỡng tiện.

Thời Hán Vũ đế có Trương Thang, người rất tài, từ một viên quan nhỏ ở địa phương thăng đến chức Phó Tể tướng. Có lần ông xử xong một vụ án lớn rồi trình lên vua, nhưng Hán Vũ đế cho rằng chưa chu toàn, bảo điều tra lại. Thấy vua không đồng ý, Trương Thang không biện bạch về bản án mà tạ tội trước: ý bệ hạ rất đúng, thần sẽ xử lý theo; thật ra có một thuộc hạ của thần ngay từ đầu đã nêu ý kiến gần như vậy, tiếc là thần ngu muội, không nghe, nên vụ án mới chưa tốt, thần xin nhận hết trách nhiệm. Mấy ngày sau hồ sơ nộp lại, Hán Vũ đế vui mừng phê chuẩn, khen ông rất nhiều. Lúc ấy Trương Thang vẫn không quên đẩy công cho thuộc hạ: đây không phải công của thần, nhờ có bệ hạ chỉ đạo, thần mới nghe ý kiến người thuộc hạ ấy mà làm được việc tốt. Một lời vừa làm dịu cơn không hài lòng của vua vì vụ án làm chưa xong, vừa lấy được lòng thuộc hạ, đúng là một mũi tên trúng hai đích.

Mấu chốt là chọn "mũi tên" cho khéo: không gượng gạo, không có ý nịnh bợ. Lời lẽ phải biết chiếu cố nhiều phía tình cảm, đạt cân bằng tâm lý bên này bên kia. Và cũng như thế, tu dưỡng nhân cách và tu dưỡng ngôn ngữ là chìa khóa để vận dụng thành công cách ứng xử vừa thông minh vừa tinh tế này.

Nguồn: Tư Mã Sơn Nhân, Nguyên An, Âm Dương Kinh.