Hiểu nhầm sinh tiếng cười, ổ bánh mì và giấc mơ, vé tàu Genève, chim sẻ phiên dịch

Hiểu nhầm là chỗ ngữ nghĩa trượt đi

Cùng một câu nói, người này nghe ra nghĩa A, người kia nghe ra nghĩa B, và tiếng cười bắt đầu từ khoảng hở đó.

Thế giới đầy những hiểu nhầm, và người khéo dựng nên những tình huống khiến người ta hiểu nhầm có thể mở ra cả một vùng ngôn ngữ nhiều màu sắc. Nói cách khác, chưa có hiểu nhầm thì chưa có hài hước. Hiểu nhầm là sự chuyển hướng của ngữ nghĩa: một câu mang nghĩa A bị giải thích thành nghĩa B, và đối thoại bỗng đổi hướng. Một từ có nhiều nghĩa, nếu dùng khéo, cũng sinh ra cười. Có khi hiểu nhầm xuất phát từ chỗ thiếu hiểu biết, nên các chuyện cười loại này thường nhắm vào người kém tri thức hoặc trẻ con.

Có cậu sinh viên y thi trượt cuối năm, lúc thi lại, thầy ra câu rất dễ: tác giả Bản thảo cương mục là ai? Cậu im lặng. Thầy bực, quát: Lý Thời Trân, anh từng nghe chưa? Cậu liền chạy biến. Thầy gọi lại hỏi sao chạy, cậu đáp: chẳng phải thầy vừa gọi một bạn khác tên Lý Thời Trân sao? Cậu hiểu nhầm vì không biết cả điều cơ bản nhất, và tiếng cười ở đây vừa pha chút chê. Một học sinh ngủ gật bị thầy hỏi có nhận ra khuyết điểm của việc ngủ trong lớp không, em đáp: có ạ, khuyết điểm là không êm bằng ngủ trên giường. Thầy nói điều này, em trả lời điều khác.

Một vị khách vội vã gặp bác nông dân đánh xe, hỏi đến thôn Mễ Lai còn xa không. Bác đáp nửa giờ nữa là tới và cho khách lên xe. Nửa giờ sau khách hỏi lại, bác đáp phải chừng một giờ nữa. Khách ngạc nhiên vì lúc đầu bác nói nửa giờ, bác bình thản: vì xe ta đang đi ngược hướng. Chuyện chạy trên sự lệch nhau giữa câu hỏi "còn xa không" và việc có đi cùng hướng hay không, một khoảng hở mà người khách đã không chú ý khi bước lên xe.

Ông giám đốc một khách sạn sang trọng thấy một thực khách buộc khăn ăn lên cổ thì khó chịu, bảo cô phục vụ ra nói thật êm dịu rằng khách sạn không cho phép làm như vậy. Cô phục vụ nhẹ nhàng đến bàn, lễ phép hỏi: thưa ông, ông muốn cạo râu hay cắt tóc? Cô hiểu nhầm lệnh vì thói quen không suy nghĩ và vì khách đã buộc khăn quanh cổ như người đang ngồi ghế thợ. Việc giám đốc giao không xong, còn sai thêm một tầng.

Lấy hiểu nhầm đáp lại hiểu nhầm

Từ chối thẳng dễ gây căng thẳng, còn một câu trả lời vô lý đúng mức sẽ để lại cho nhau chỗ lui.

Chân lý nhờ so sánh mà càng sáng, còn hiểu nhầm nhờ thổi phồng mà càng vô lý. Dùng hiểu nhầm đáp lại hiểu nhầm vừa để đùa, vừa để phản công nhẹ; nhưng vì hài hước giúp điều hòa quan hệ, tránh va chạm trực diện, nên nó hợp với việc đùa hơn là đả kích. Khi từ chối yêu cầu của ai, từ chối thẳng thường tạo căng thẳng không cần thiết; để họ tự thấm cái vô lý trong yêu cầu của mình đôi khi thuyết phục hơn.

Một ông cục trưởng giáo dục đến trường, thấy quả địa cầu nghiêng 23,5 độ liền hỏi cậu bé Tom vì sao nó nghiêng. Cậu sợ hãi: không phải em làm nghiêng! Hỏi cậu Jack, Jack xòe tay: ngài thấy đấy, em vừa mới vào lớp. Hỏi thầy giáo, thầy áy náy: không thể trách các em, mua về đã nghiêng sẵn rồi. Ông hiệu trưởng thấy mặt cục trưởng càng nhăn, vội giải thích: xin thưa, kinh phí có hạn nên nhà trường mua hàng giảm giá. Cả ba lần đều là hiểu nhầm nối nhau: học trò không biết chuyện địa lý, thầy không giảng được mà còn bao che, hiệu trưởng càng làm lộ thêm sự dốt nát của mình.

Hai anh em ở nhà một mình khi cha mẹ vắng, cả hai đều lười việc nhà. Anh bảo em: khi cha mẹ về, em cứ nói anh ốm nằm trên giường suốt, không xuống đất được. Em đáp: anh cứ nói với cha mẹ rằng em đi mời bác sĩ cho anh, tạm biệt. Cha mẹ vừa ra khỏi cửa mà anh đã ốm là một chuyện vô lý, em lấy cớ đi mời bác sĩ lại vô lý hơn, hai bên đều chỉ muốn lẩn việc nên đáng cười. Cách này thường dùng giữa những người thân để pha trò hoặc từ chối.

Thuở xưa có hai người khôn và một người khờ kết bạn đi một đoạn đường dài đến nơi thờ thánh. Giữa đường hết lương, còn một ít bột đủ làm một ổ bánh mì. Hai người khôn bàn nhau phải lấy chiếc bánh vào tay mình, vì anh khờ ăn khỏe. Họ đề nghị: ba người mà một ổ thì thiếu, nên cùng đi ngủ, ai nằm mơ thấy giấc mơ đẹp nhất thì ổ bánh thuộc về người đó. Chờ anh khờ ngủ say, họ bàn nhau nội dung giấc mơ: một người định nói mơ thấy hai sứ giả nhà trời dẫn mình vào cổng thiên quốc, người kia sẽ nói mơ thấy hai quỷ sứ dẫn mình xuống địa phủ. Họ yên tâm rằng anh khờ không nghĩ ra được những giấc mơ thông minh như vậy. Nhưng anh khờ nghe hết. Anh lặng lẽ dậy, lấy ổ bánh ra ăn sạch rồi ngủ tiếp. Sáng ra hai người kia gọi, anh ngái ngủ nói: ủa, sao các anh trở về được? Tôi vừa mơ thấy một người lên thiên quốc, một người xuống địa phủ, không ngờ cả hai còn quay về, nên tôi ăn hết bánh rồi. Trong loại chuyện này, người thông minh hóa ra là kẻ ngu, còn người ngốc nghếch lại là kẻ khôn, và cách đặt tên trái với thực chất ấy đã chứa vị châm biếm. Người đời cũng hay gặp cảnh dở khóc dở cười: nghĩ trăm phương ngàn kế để làm một việc, xong xuôi rồi mới thấy người khác đã làm ngay trước mắt từ lâu.

Giữ người ta chờ rồi đổi hướng đột ngột

Tiếng cười thường nổ ra đúng lúc điều người ta mong đợi bất ngờ bị bẻ sang chiều khác.

Cơ chế tâm lý của hài hước có một nguyên lý là sự bất nhất: dẫn dắt khéo trí tưởng tượng và sự nôn nóng của người nghe, rồi đột ngột đổi kết quả, tiếng cười tự bật ra. Một ông chủ nhà xuất bản muốn được một nhà văn lớn khen để nâng giá trị bản thân, nên đến thăm. Thấy trên bàn nhà văn đang có bài bình luận tiểu thuyết Balzac, ông nói: nhiều năm nay, những người thật sự hiểu tác phẩm của Balzac tính đi tính lại chỉ có hai người. Nhà văn hiểu ngay ý, để ông nói tiếp. Ông chủ nói: một người trong đó là ngài, còn người kia, ngài đoán là ai? Nhà văn đáp: dĩ nhiên là chính Balzac. Ông chủ xẹp như quả bóng, giận dỗi bỏ đi. Ông ta đã thu hẹp dần vòng vây, dành một chỗ cho nhà văn, chỗ còn lại để mình, chờ nhà văn tự nói ra tên ông. Nhà văn không từ chối thẳng để khỏi làm người ta cụt hứng, chỉ cố ý lờ cái "ý ngoài lời" và đáp một câu làm sụp đổ mọi chờ đợi.

Cũng nói về Balzac, truyền rằng ông tự nhận có thể đoán tính cách người qua nét chữ. Một hôm có cụ già đem đến cuốn vở của một học trò nhỏ, nhờ xem đứa trẻ có triển vọng không. Balzac lật xem kỹ, hỏi cụ có phải người thân không, cụ đáp không, cứ nói thật. Ông nói: đứa bé này lông bông, chậm chạp, ắt chẳng làm nên việc gì. Cụ già mới nói: thưa đại sư, đây là chữ của chính ông thuở nhỏ. Cụ già đã cố tình bày cái bẫy để làm vơi bớt sự ngông của một người tài, vì bệnh ngông là bệnh chung của danh nhân, nhất là người trẻ đắc chí.

Điều bất ngờ là một lối tư duy đi ngược chiều. Trên chuyến tàu nhanh đi Genève, nhân viên soát vé, một ông lúng túng lục khắp túi rồi cũng tìm được vé, thở phào cảm ơn Thượng đế. Người ngồi bên bảo: không có vé cũng chẳng sao, tôi đến Genève hai chục lần đều không mua vé. Nhân viên đứng cạnh nghe được, tàu đến ga liền dẫn ông ta vào phòng tạm giữ, hỏi: ông nói hai chục lần đi tàu không vé? Ông đáp phải. Hỏi: ông biết đó là phạm pháp? Ông đáp tôi không nghĩ vậy. Hỏi: ông giải thích thế nào với tòa? Ông đáp: rất đơn giản, tôi lái ô tô đến. Càng bị dồn, vòng vây càng thu hẹp, người nghe càng toát mồ hôi thay, rồi một câu cuối đã đổi hết cục diện. Ông liên tưởng nhanh từ chuyện ngồi tàu cần mua vé sang chuyện lái xe thì không cần, một dạng ứng biến chớp nhoáng, biến nguy thành an, và đó là trí tuệ nhanh nhạy của hài hước.

Cố ý giải thích lệch đi: chữ nghĩa đổi nghĩa trong chốc lát

Trong cái lệch có cái đúng, trong cái đúng có cái lệch, và người thắng là người giữ được vài phần của cả hai.

Giải thích lệch có chủ ý là biết rõ nghĩa đúng của một lời nhưng cố hiểu theo nghĩa khác, để tạo hài hước hoặc để thoát thế. Dĩ nhiên nó không hợp lô-gíc, nhưng trong cái lệch phải có một chút đúng thì mới thấy được sự nhanh trí.

Thủ tướng Anh Wilson trong một lần tranh cử đang diễn thuyết giữa chừng thì có người gây rối hét lớn những lời thô tục, ý rõ ràng là bảo ông bớt nói suông, đừng ba hoa. Wilson phớt lờ ý đó, chỉ mỉm cười, nói dịu dàng: thưa ông, tôi sắp nói đến ngay cái vấn đề bẩn thỉu mà ông vừa nhắc. Kẻ gây rối lập tức im bặt. Ông đã khai thác tính nhiều nghĩa của từ: những lời thô tục kia có thể hiểu là "nói nhảm", cũng có thể mượn để chỉ "chuyện nhơ bẩn", và với hoàn cảnh đang tranh cử, ông chọn nghĩa thứ hai để đòn công kích rơi vào khoảng không. Gươm đao tuốt ra quá mức thì không còn hài hước, mà đối đầu trực diện với người gây rối lại là thiếu trí tuệ.

Một "học giả" thực ra chỉ là kẻ rảnh việc chuyên xu nịnh. Hôm nọ ông mua được sáu con chim sẻ mang từ Trung Quốc sang, định dâng quốc vương. Theo tập quán của nước ấy, bảy là con số đẹp, dâng sáu con sẽ khiến vua không vui, mà vua giận thì rắc rối. Ông bèn cho lẫn thêm một con chim sẻ bản xứ để đủ bảy rồi dâng lên. Nhà vua xem từng con, phát hiện con chim bản xứ lẫn vào liền nổi giận: ông cậy học rộng biết nhiều mà lừa ta ít học phải không? Học giả run lẩy bẩy, chợt nghĩ ra một lý do, vội tâu: thưa bệ hạ, con chim sẻ trong nước này là phiên dịch. Ông đã dùng lối suy lý khéo léo: người đi ra nước ngoài cần phiên dịch, chim sẻ cũng vậy, nên con chim bản xứ ở đó chính là phiên dịch. Nhà vua không phải học giả, không đòi lập luận chặt chẽ, ông chỉ muốn thấy sự luồn cúi, lòng trung và cái nhanh trí của thần dân, nên đã vừa ý. Học giả thoát họa khi quân, còn có thể thăng tiến thêm. Điều đáng học ở đây không phải sự xu nịnh, mà là khả năng tìm ngay một cách hiểu hợp lý khi bị dồn vào chân tường: bình tĩnh, có căn cứ nào đó, và nói ra đúng lúc.

Nguồn: Tư Mã Sơn Nhân, Nguyên An, Âm Dương Kinh.