Đối chọi quyết liệt, nhận đá ném lại người, đặt tròng và đôi giày của Voltaire

Khi cần dịu thì dịu, khi cần gắt thì gắt

Người chỉ biết nói lời hay sẽ lúng túng ngay lúc gặp một lời từ chối ngang ngược.

Đời người luôn có đối kháng, và chỉ trong đối kháng mới điều hòa được trạng thái lệch cân bằng giữa người với người. Trong quan hệ xã hội và gia đình, ai cũng chú ý nói lời hay lời đẹp, điều ấy không đáng chê. Nhưng giao tiếp vốn gồm hai loại: sức hút giữa người với người và sự đối kháng giữa người với người. Nếu chỉ chuộng nghệ thuật nói hay thì chỉ hợp với những lúc qua lại vui vẻ, đến khi bị công kích bất ngờ hay bị từ chối ngang ngược thì quan hệ dễ đổ vỡ. Vì thế còn phải học cách xử lý đối kháng: đi với Bụt mặc áo cà sa, đi với ma mặc áo giấy. Sách Tả truyện nói quân có chính nghĩa thì khí thế mạnh, lý lẽ cong thì lời nói yếu. Đối chọi quyết liệt là cách phản bác trực tiếp, vạch thẳng chỗ sai của đối phương không khoan nhượng, dứt khoát gọn gàng và làm lời nói thêm sức đả kích.

Sau biến cố mùa xuân 1989, một số nước phương Tây "trừng phạt" Trung Quốc. Một phóng viên Tân Hoa xã thường trú ở Paris định dự buổi trình diễn thời trang thì một công ty thời trang viện cớ chính trị để từ chối phát thiệp mời cho nhà báo Trung Quốc. Anh hỏi người phụ trách báo chí, được trả lời rằng lần này không mời nhà báo Trung Quốc, đó là quyết định chính trị của công ty. Anh hỏi lại quyết định gì, nghe giải thích xong liền phản bác: chuyện chính trị ấy thì tôi cũng biết, nhưng nó liên quan gì đến việc đưa tin trình diễn thời trang, liên quan gì đến mấy nhà báo Trung Quốc? Chúng tôi là hội viên Hiệp hội nhà báo thuộc Tổng hội thời trang, có quyền xem trình diễn. Các ông làm vậy cản trở việc đưa tin bình thường của chúng tôi, và đang đi ngược lại tự do báo chí mà quý quốc luôn tuyên bố. Đối phương chối rằng quyết định đến từ ban lãnh đạo cao nhất. Anh đáp: vậy xin chuyển cho những người ra quyết định rằng đừng nhìn ngắn như thế, họ đang làm tổn hại danh tiếng công ty ở Trung Quốc; và xin nhớ đây là công ty thời trang, một xí nghiệp, chứ không phải văn phòng vận động tranh cử của một chính đảng. Mấy hôm sau, họ gửi bổ sung thiệp mời và lặng lẽ xin lỗi.

Với kiểu gây khó dễ này, ngoài đối chọi quyết liệt không còn đường nào khác. Mấu chốt của cách đấu này là nắm chắc chỗ yếu của đối phương, không sợ nguy, lấy lý thuyết phục chứ không dùng uy, càng không phải đanh đá quát mắng ngoài phố.

Nhận đá ném lại người

Một câu mỉa mai đúng chỗ có khi bảo vệ được phẩm giá hơn cả một cuộc cãi nhau.

Mỉa mai châm chọc là cách phản ứng chế giễu quan điểm sai của đối phương: khích để họ ra tay trước rồi mới phản kích, buộc họ khuất phục. Người ta còn gọi là "dùng thế chống thế", "nhận đá ném lại người". Đó là chiến lược đáp trả khi mình bị chỉ trích vô lý, bị nhạo báng, chế giễu. Xã hội muốn mọi người sống hòa thuận, tránh làm tổn thương nhau, nhưng đôi khi có người bất ngờ nói và làm điều không thân thiện, gây tổn hại không đáng có. Lúc ấy muốn giữ phẩm giá, phải đáp trả quyết đoán, kiên quyết.

Một dược sĩ vào hiệu sách gần nhà, lấy một cuốn từ giá xuống hỏi: cuốn này hay không? Chủ hiệu đáp không biết, chưa đọc. Dược sĩ vặn: sao ông bán sách mà chưa đọc? Chủ hiệu hỏi lại: chẳng lẽ ông đã uống thử mọi loại thuốc trong hiệu của ông? Câu hỏi vạch ra tính vô lý của người hỏi một cách sắc bén, và người kia chắc chỉ thích gây rắc rối nên gặp một phen cụt hứng.

Nhà hóa học Pháp Pasteur đến Paris dự hội nghị khoa học, nhân viên khách sạn thấy ông ăn mặc giản dị, hành lý đơn sơ, bèn lạnh nhạt xếp ông vào căn phòng nhỏ, bẩn và ẩm. Khi biết ông là giáo sư Pasteur lừng danh, anh ta vội chạy đến xin lỗi: tôi vốn nghĩ độ sang của khách tỉ lệ thuận với hành lý họ mang theo nên đã nhầm. Pasteur chen ngay: tôi thì nghĩ kẻ phô trương xa hoa càng tỉ lệ thuận với sự trống rỗng của họ. Anh nhân viên cụt lời. Lấy áo mũ để chọn người là thói đáng ghét, và Pasteur không cho loại người ấy một vẻ mặt vui. Ông nhận câu chuyện của đối phương rồi giáng ngược một đòn trúng chỗ yếu, vừa dạy được người kia vừa giữ phẩm giá của mình.

Mỉa mai đáp lại là cách ứng phó cấp thời: phải nắm đúng thời cơ, phản ứng kịp và chuẩn xác; chậm trả lời hay lúng túng đều coi như thua. Phải nắm được thực chất, đánh trúng chỗ hiểm, nhưng cũng giữ chừng mực, không kích quá mạnh thành đả kích gay gắt.

Đặt tròng cho đối phương tự chui vào

Ai cũng muốn kẻ khác sa bẫy, nhưng không ai tự chui vào, nên mồi nhử phải khéo.

Muốn lấy ắt phải cho trước là chân lý vĩnh hằng. Đặt tròng là dùng mồi nhử khiến đối phương nhầm lẫn, vô tình để lộ yếu điểm rồi đánh vào đó mà thắng. Mồi nhử chính là lời nói có tính đánh lạc hướng; đặt mồi phải khéo, và điều đầu tiên là phải giấu kín ý thật. Nếu vừa nói đã lộ ý định thì mồi không còn nhạy nữa.

Ở cổng chợ, một anh nông dân gầy giơ con vịt lên rao: vịt này là hàng xuất khẩu chuyển bán trong nước, thịt mềm, chứa mấy chục loại axit amin có ích, chữa được bách bệnh; hôm nay tôi đã bán hơn hai trăm con, chỉ còn ba con này. Một người đứng tuổi gọi: anh bán thật hơn hai trăm con rồi à? Anh đáp liền: khỏi phải nói. Người kia nói: vậy anh nộp thuế cho hai trăm con vịt này đi, tôi là người của sở thuế. Người bán vịt vì nóng lòng bán nhanh đã phóng đại lời quảng cáo; nhân viên thuế lợi dụng đúng tâm lý đó, hỏi một câu để chính anh khẳng định lại lời mình, rồi mới lật bài. Anh bán vịt tưởng đối phương là khách nên buột miệng, thế là rơi hẳn vào tròng.

Câu chuyện thứ hai: một hôm Dickens ra bờ sông câu cá. Người lạ đến hỏi có đang câu không. Dickens cằn nhằn: nửa ngày không được con nào, hôm qua cũng chỗ này tôi câu được mười lăm con. Người lạ nói: ở đây cấm câu cá, tôi là người trông coi, rồi rút sổ định phạt. Dickens vội nói: ông biết tôi là ai không, tôi là nhà văn Dickens, vừa rồi là chuyện hư cấu, mà hư cấu chính là nghề của tôi. Người sa bẫy là Dickens, nhưng ông không hoàn toàn bị động, dùng kế "ve sầu thoát xác" để thoát ra. Chuyện này có hai lần tình thế đảo chiều nên sinh động hơn chuyện bán vịt.

Chuyện thứ ba là Chu Cổ Dân, học rộng và hay đùa. Ông đến chơi nhà họ Thang. Chủ nhà nói: nghe bảo ông thông minh, tôi đang ngồi trong nhà, ông có cách nào khiến tôi đi ra không? Chu Cổ Dân gãi đầu nói: ngoài gió to lạnh thì ông chắc không ra, nhưng nếu ông đứng sẵn ngoài, tôi có cách làm ông đi vào trong. Ông Thang nghĩ chân mình mọc trên người mình, đứng ngoài thì không nghe ai cả, bèn bước ra đứng ngoài nhà: được rồi, tôi đã ở ngoài, xem ông làm sao cho tôi vào. Chu Cổ Dân vỗ tay cười: tôi chẳng phải đã làm ông ra ngoài rồi sao? Thời cơ khôi hài khó nắm, như đi săn: không phải con thú nào xuất hiện trước mặt cũng bắt được, nên phải chủ động thả mồi, đặt bẫy, dẫn mồi vào tròng, đừng ôm gốc đợi thỏ. Chu Cổ Dân dùng chính cái "lùi" của mình làm mồi, vờ nhát vì gió lạnh để đổi chỗ đứng của đối phương, rồi lật bài khi mọi việc đã rồi. Cái hay của loại chuyện này là bên sa vào tròng không hề biết, đến khi người đặt tròng lộ ý thì tình thế đổi chiều đột ngột, ngôn ngữ trở thành chiếc tròng biến hóa khôn lường.

Lấy lý của người trị lại người: đôi giày của Voltaire

Cùng là đem cái hoang đường ra đối đáp, nhưng chỉ một trong hai cách khiến người ta cười được.

Người ta hay nói "dùng lý lẽ của người đó trị lại người đó", một cách thắng nhẹ nhàng. Thời Võ Tắc Thiên, có người tố cáo Chu Hưng, và Lai Tuấn Thần được giao xét xử. Lai Tuấn Thần giả vờ mời Chu Hưng uống rượu, hỏi: bức cung thế nào là tốt nhất? Chu Hưng nói chỉ cần bỏ phạm nhân vào cái hũ lớn, đặt lên giá rồi đốt lửa, thì ai cũng nhận hết. Lai Tuấn Thần cho dựng sẵn hũ đặt lên bếp, rồi nói: trong cung có lệnh bảo tôi xét ông, mời ông vào hũ. Chu Hưng sợ run, đành nhận tội. Chuyện này giống một câu chuyện hài ở chỗ lấy cái lý của người để chặn họ, nhưng đọc lên không ai thấy buồn cười, vì nó nghiêm khắc, là chuyện ác giả ác báo, không có chút vô lý nào.

Voltaire có một cậu hầu nhỏ trung thực nhưng lười. Một sáng ông bảo cậu mang giày đến, thấy giày còn dính nguyên bùn từ hôm trước. Ông hỏi sao không đánh giày. Cậu bé Roussel điềm nhiên đáp: không cần ạ, đường đầy bùn, hai tiếng sau giày ngài lại bẩn như bây giờ. Voltaire mỉm cười, đi giày vào rồi ra khỏi cửa không nói thêm lời. Cậu chạy theo hỏi: thưa ngài, chìa khóa tủ thức ăn đâu, con còn phải ăn trưa. Voltaire đáp: bạn ơi, ăn trưa làm gì, hai tiếng sau chẳng phải bạn lại đói như bây giờ sao? Chuyện này khiến ta bật cười vì Voltaire không phạt cậu bé mà đem chính cái lý vô lý của cậu đáp lại cậu, và sự vô lý ấy làm nên tiếng cười, khác hẳn câu chuyện cái hũ nghiêm khắc kia. Xét về tâm lý, hài hước là quá trình được thiết kế công phu: nhờ dẫn dắt và chuyển hướng hiệu quả, người ta bất chợt đối mặt với điều trái khoáy mà phải bật cười.

Khưu Tuấn một lần đến thăm một ngôi chùa ở Hàng Châu. Vị hòa thượng thấy ông ăn mặc không giống người có tiền có thế nên không thèm hỏi han, thái độ ngạo mạn. Đúng lúc đó, gia nhân của một viên châu tướng dẫn theo đoàn người kéo vào lễ Phật, hòa thượng liền thay đổi bộ mặt, xuống thềm chắp tay đón rước cung kính. Khưu Tuấn không hài lòng, đợi họ đi khỏi liền hỏi vì sao đối xử khác nhau như vậy. Hòa thượng láu lỉnh: A di đà Phật, thí chủ hiểu lầm rồi, trong kinh Phật nói có tức là không, không tức là có, vừa rồi tôi tiếp mà như không tiếp, không tiếp mà như tiếp. Khưu Tuấn giật lấy cây thiền trượng, đánh hòa thượng mấy gậy, nói: hòa thượng chớ trách, theo lẽ ấy thì đánh là không đánh, không đánh là đánh. Cái buồn cười nằm ở chỗ lối biện luận "tiếp là không tiếp" vô lý của nhà sư, rồi Khưu Tuấn dùng chính phương pháp suy luận ấy, lấy vô lý trị vô lý, khiến độ hài hước sâu thêm một nấc.

Nguồn: Tư Mã Sơn Nhân, Nguyên An, Âm Dương Kinh.