Cho trước lấy sau, nuôi đối thủ cho kiêu, bỏ con bắt sói và co để duỗi

Muốn lấy thì trước hết phải cho

Người đi câu nào cũng thuộc lòng: chưa thả mồi thì chưa có cá, mà miếng mồi nào cũng phải rời tay mình trước.

Ngồi bên bờ nước chờ cá, ai cũng rút ra cùng một bài học: muốn con cá lớn dưới đáy chui vào giỏ thì phải chuẩn bị mồi tử tế, thả xuống cho cá tự tìm đến. Cuộc sống và thương trường cũng chạy theo lẽ ấy. Người ta hay giữ chắc phần của mình rồi tìm cách lấy phần của đối phương, nhưng người khôn lại chịu nhường trước một bước, hai bước, đôi khi năm bước, để đối phương hưởng chút lợi. Chờ thời cơ chín, họ không chỉ lấy lại cái đã nhường mà còn mang về nhiều hơn. Lão Tử nói đúng ý ấy:

Muốn làm cho nó yếu đi, ắt phải tạm làm cho nó mạnh lên; muốn bỏ nó đi, ắt phải tạm cho nó hưng; muốn lấy của nó, ắt phải tạm cho nó.

Người ta kể lúc Lão Tử đi qua ải Hàm Cốc, ông chia bánh cho mọi người nhưng còn lại một chiếc. Ông muốn ăn mà ngại tự cầm, bèn đẩy chiếc bánh sang bạn. Bạn ngượng nên đẩy trả lại, và lúc ấy ông cầm lấy ăn một cách đường hoàng.

Một ví dụ lớn hơn nhiều: cuối thế kỷ mười chín, Henry, một thương nhân Mỹ, sang Thượng Hải bán đèn bão, nhưng dân ở đây quen thắp dầu đậu nành nên chẳng ai ngó. Chở về thì tốn, anh liều tặng không cho từng nhà một chiếc đèn kèm một lít dầu hỏa. Dân chúng không biết dầu hỏa là gì, thấy được không thì nhận. Dùng thử mới thấy đèn sáng hơn, chống được gió mưa, rồi nhà nhà đua nhau dùng. Anh tiếp tục mang dầu đến tận cửa, và khi người ta đã quen, anh chở dầu hỏa từ Mỹ sang bán hàng loạt. Nửa năm sau dầu hỏa nuốt trọn thị trường Thượng Hải, sau một năm đèn dầu đậu nành bị đẩy ra khỏi phố, còn Henry trở thành vua dầu hỏa đầu tiên của nước Mỹ. Cái anh nắm lấy chính là tính ham chút tiện lợi miễn phí của con người.

Thế nhưng đòi mà không cho thì lại rước họa. Trí Bá, một trong bốn khanh tướng nước Tấn, đòi đất của ba nhà. Ngụy và Hàn nhường, đến Triệu Tương tử thì từ chối. Trí Bá giận, ép Hàn, Ngụy cùng vây Triệu ở Tấn Dương. Triệu Tương tử lách vào mối bất hòa của họ với Trí Bá, bí mật kéo cả hai về phía mình, ba nhà cùng đánh, Trí Bá bị giết, đất đai chia hết. Ngược lại, Tấn Hiến công đem ngọc quý và ngựa tốt tặng vua Ngu để mượn đường đánh nước Quắc. Vua Ngu mê của, bỏ ngoài tai can gián, nên quân Tấn hạ xong Quắc rồi quay lại diệt luôn Ngu, bắt sống nhà vua. Một bên là chiếm của người để bị lấy lại, một bên là cho để lấy cả nước. Người đánh cờ hiểu đạo "thí tốt giữ xe", nhưng tính toán quá cũng dễ thành trộm gà không được lại mất nắm gạo.

Nâng đối thủ thật cao để nó tự trượt chân

Trao thêm quyền thêm lộc cho kẻ kiêu ngạo rồi ngồi nhìn nó tự làm hỏng các nước cờ của mình.

Gặp đối thủ mạnh hơn mình nhiều, đôi khi cách thắng là cho nó phát triển trước. Cứ trao thêm quyền, để nó chiếm lợi lớn, rồi mặt xấu trong tính người sẽ tự lộ ra: nó hống hách, lộng quyền, tưởng thiên hạ đã thuộc về mình. Khi mọi mưu mẹo của nó đã cạn, mình ra tay đúng lúc và thu địa bàn về. Ford chẳng phải nhờ đâu khác mà thành. Sau Thế chiến thứ nhất, ông mới chỉ là thợ máy nhỏ, nhưng chủ động nâng đỡ hơn hai chục xưởng xe nhỏ, hợp tác nhường lợi cho họ. Khi thời cơ đến, ông dùng sức thị trường của mình gom gọn mười mấy xưởng ấy vào tay, thành tập đoàn ô tô lớn nhất nước Mỹ chỉ trong một động tác.

Hán Tuyên đế dùng đúng thuật ấy với họ Hoắc. Hoắc Quang nắm quyền qua mấy đời vua, phò Chiêu đế còn nhỏ, được phong Bác Lục hầu. Hán Tuyên đế lên ngôi, thấy họ Hoắc đe dọa mình nhưng không đập thẳng, mà ráo riết phong hầu, thăng chức cho cả họ. Họ Hoắc ngày càng xa hoa, ngạo mạn, và sau khi Hoắc Quang mất còn ngang ngược đến mức câu kết với ngự y đầu độc hoàng hậu. Lúc ấy nhà vua mới điều thân tín họ Hoắc đi nơi khác, mượn cớ họ mưu loạn mà bắt từng người; cả nhà bị chém giết. Để đối thủ phát triển không có nghĩa là mình đứng yên: mình vẫn nắm chắc phương hướng, tìm và tạo cơ hội để thắng cuối cùng.

Trước lễ sau binh: khiêm nhường để địch tự phình to

Có những kẻ chỉ cần được nể thêm một chút là tự đẩy mình đến chỗ vỡ.

Sống ngay thẳng là điều nên làm, nhưng với kẻ có dã tâm thì đối chọi quyết liệt chỉ là đấu dũng, chưa phải đấu trí, và người thua thiệt thường là mình. Họ dùng cương thì ta dùng nhu, họ dương thì ta âm; tinh thần ấy thấm khắp Kinh Dịch. Cách nên làm là nói lời khiêm nhường, giữ lễ, nhường một bước, giành đạo nghĩa về phía mình, để đối phương càng thêm kiêu mà gây thù khắp nơi, đợi lúc nó lúng túng mới hành động.

Câu Tiễn đã làm đúng như vậy với nước Ngô. Ngô vừa thắng Việt, đắc chí muốn đánh Tề; Việt vương hùa theo, dâng của cải, giữ lễ cung kính và thúc Ngô tự thân xuất quân. Nếu Ngô thua thì hao binh, nếu thắng thì sẽ kiêu mà tiến đánh Tấn mạnh hơn. Quả nhiên bên trong nước Ngô trống rỗng, Câu Tiễn đem ba nghìn dũng sĩ đánh vào, hạ Ngô dễ dàng. Napoléon cũng từng bị các vua chúa châu Âu lập liên quân đánh dẹp; ông nhượng bộ nhiều lần cho đến khi liên quân rạn nứt vì quyền lợi và bị dân chúng chống đối, lúc ấy ông phản công một đòn và thắng. Muốn có thành tựu lớn thì phải chịu thiệt, thậm chí chịu thiệt mà không than, vì mục tiêu xa hơn.

Bỏ con để bắt sói: nhường lợi nhỏ, ôm lợi lớn

Một con ngựa quý, một người đàn bà, một bãi đất hoang: toàn là mồi cho một lần ra tay.

Dịp lễ Tết, cửa hàng nào cũng hạ giá khuyến mãi; khách nhận món lợi nhỏ, người bán thu món lợi lớn. Ca dao có câu "không nỡ rời con thì sao bắt được sói" cũng là lẽ ấy. Thời Tây Hán, Mạo Đốn vừa giết cha lên ngôi Thiền Vu thì bị Đông Hồ, kẻ mạnh hơn, thử thách. Đông Hồ đòi con ngựa thiên lý, quần thần can nhưng Mạo Đốn bảo không thể vì một con ngựa mà hỏng bang giao và đem dâng. Đòi tiếp một hoàng hậu, ông lại đem dâng. Đến lúc Đông Hồ đòi dải đất hoang nghìn dặm giữa hai nước và các quan nói cho cũng được, Mạo Đốn giận dữ: đất là gốc của nước, sao đem cho người, rồi chém những ai bằng lòng. Ông mặc giáp lên ngựa đánh Đông Hồ đang chủ quan, diệt họ ngay tức khắc.

Người ta phải biết bỏ, dám bỏ, và khéo bỏ. Bài hát bảo dám liều mới thắng, nhưng thời nay chỉ liều thì cơ hội thắng không lớn. Người làm nên sự nghiệp thường giữ mình và việc mình ở điệu thấp, âm thầm vứt bỏ những gì nên vứt để dành thời gian, sức lực cho mục tiêu lớn hơn. Chỉ đọc Dương kinh thì chỉ nuôi được cái dũng của kẻ thất phu; phải đọc cả Âm kinh lẫn Dương kinh mới mở mang cơ đồ.

Co trước rồi mới duỗi: lẽ của mầm cây, của thai nhi

Đứa trẻ nằm trong bụng mẹ cuộn tròn người, hạt giống nằm trong đất cũng cuộn mình trước khi nảy mầm.

Con người sinh ra đã theo quy luật co trước duỗi sau. Khi thoái trào, thất bại hay nghịch cảnh mà cứ nhất quyết đòi duỗi, có khi mạng cũng chẳng giữ nổi, nói gì đến sự nghiệp, tình yêu, lý tưởng. Dưới thời Đường Huyền tông, Diêu Sùng tiến cử Ngụy Tri Cổ, rồi hai con của Diêu Sùng ở Đông đô làm ăn bất chính, nhờ Tri Cổ giúp không được, Tri Cổ còn tâu lên vua. Diêu Sùng biết hết. Khi vua hỏi, ông nói thẳng: con thần ít sợ, hẳn đã làm phiền Tri Cổ, vì Tri Cổ do thần tiến cử nên chúng nghĩ nhờ được. Vua thấy ông ngay thẳng, định quở Tri Cổ thì ông lại hết sức bênh: nếu quở Tri Cổ thì thiên hạ sẽ bảo bệ hạ nể riêng thần. Vua không quở nhưng chẳng bao lâu giáng Tri Cổ xuống làm Thượng thư bộ Công. Diêu Sùng chỉ dùng lời hay nói giúp người mà đạt được ý mình, khéo đến mức khiến ai cũng nể.

Lưu Bị thời Tam Quốc lúc chưa có thế lực đành tá túc nơi Tào Tháo. Một lần uống rượu, Tào Tháo nói anh hùng thiên hạ chỉ có Mạnh Đức và Huyền Đức; Lưu Bị run bắn, đánh rơi cả đũa, đúng lúc trời nổi sấm nên ông vịn vào đó che nỗi kinh hoàng. Duỗi ra thì ai cũng làm được, co lại như Lưu Bị mới khó, mà co cũng là để vượt qua cơn khó khăn và giành phát triển sau này.

Thể diện là thứ người Trung Hoa coi trọng từ thời Khổng Tử; có người vì nó mà bỏ cả hạnh phúc một đời. Dân gian nói người cần mặt, cây cần vỏ. Nhưng nếu đến sự nghiệp cũng không giữ nổi, đến tính mạng cũng bị đe dọa mà vẫn giữ thể diện thì để làm gì? Thể diện cũng chỉ là một quan niệm đạo đức người ta tự dựng nên. Người hiện đại không thể việc gì cũng lo, thứ gì cũng tiếc, vì như vậy việc nào cũng không thành. Biết chọn, biết bỏ, thực ra chính là biết sống.

Ra tay sau vẫn là mưu cao: Lâm Xung nhường đòn, Tăng Quốc Phan đảo chữ

Cái dũng bốc đồng thì ai cũng có, cái khéo của người đến sau mới hiếm.

Vì lòng tự tôn và thể diện, ai cũng muốn hơn người, nhưng Khổng Tử từ hơn hai nghìn năm trước đã dặn rằng lỗi người trẻ dễ phạm nhất là đấu dũng. Dũng khí, hào khí, dã tâm đều là Dương kinh; còn Âm kinh mách rằng tạo thế để thắng sau cũng vẫn là mưu cao.

Trong Thủy Hử, Lâm Xung đang là giáo đầu tám mươi vạn cấm quân, bị bọn Cao Cầu vu hãm, trên đường bị giải đi thì ghé nhà Sài Tiến. Sài Tiến trọng nghĩa khinh tài, đón Lâm Xung như khách quý, khiến giáo đầu Hồng của trang ấp tức tối, nhiều lần khiêu khích muốn đọ võ để hại ông. Mặt Lâm Xung còn xăm chữ phạt, khắp người đầy thương tích, ông cứ tỏ ra không dám đấu, khiến Hồng giáo đầu càng kiêu. Khi bị buộc phải vào trận, ông liên tiếp nhường, mặc cho đối thủ tấn công dồn dập; đến lúc mưu mẹo của Hồng giáo đầu đã cạn, ông nhấc nhẹ cây thương theo thế "bốn lạng nhổ nghìn cân", quật đối thủ lăn ra đất. Người đến sau càng phát huy được trọn vẹn mưu trí lẫn sức mạnh.

Tăng Quốc Phan thuở mới lập Tương quân thua liên miên, đến nỗi triều đình Bắc Kinh bất mãn và có người đòi chém đầu ông tạ tội. Tờ sớ gửi lên vua định viết "càng đánh càng thua", nhưng ông biết viết thế sẽ chuốc họa, nên đổi thành "càng thua càng đánh". Số chữ y nguyên, chỉ đảo vị trí mà nghĩa khác hẳn: vừa không giấu vua tình hình tiền tuyến, vừa bày tỏ quyết tâm. Rốt cuộc, nhờ bền bỉ đánh mãi, ông và Tương quân dẹp được phong trào Thái Bình Thiên Quốc.

Nguồn: Tư Mã Sơn Nhân, Nguyên An, Âm Dương Kinh.