Bismarck, trò đổi ngôi và hai bàn tay của người đứng đầu

Của người phúc ta: Bismarck thống nhất nước Đức

Mưu lược là sản phẩm của trí tuệ, dùng được ở bất cứ lúc nào, bất cứ nơi nào, và có khi cần cả một đời người để dùng cho trọn.

Từ thế kỷ mười bảy, mười tám trở đi, nước Đức luôn rơi vào cảnh phong kiến cát cứ, chia năm xẻ bảy. Năm 1862, vua Wilhelm I của nước Phổ bổ nhiệm Bismarck làm thủ tướng, và Bismarck quyết tâm dùng chiến tranh để thống nhất nước Đức. Vừa nhận việc, ông tuyên bố công khai: tương lai của Đức không nằm ở ý nghĩa tự do của nước Phổ mà ở cường quyền, sự thống nhất của Đức không dựa vào lời nói suông mà dựa vào sắt thép và máu. Để cô lập nước Áo, ông áp dụng sách lược ngoại giao: muốn lấy gì của ai thì trước hết phải cho họ một ít.

Cuối năm 1863, nước Phổ có chiến tranh với Đan Mạch, và Bismarck kéo cả nước Áo vào. Một hành động mà bắn được ba đích. Một là liên hợp với Áo để cô lập Áo: khi Phổ quay sang đánh Áo, Đan Mạch sẽ không thể xuất quân giúp Áo, và Phổ cũng không phải lo phòng bị về phía ấy. Hai là trên chiến trường Đan Mạch, Bismarck sẽ nắm rõ tình hình quân đội Áo, đặt nền cho chiến thắng khi đánh nhau với Áo. Ba là chia vùng Holstein cho Áo để tạo cớ gây chiến. Chiến tranh với Đan Mạch vừa xong, ông lập tức sắp đặt cuộc chiến với Áo.

Về ngoại giao, điều quan trọng nhất là giữ cho nước Pháp trung lập trong cuộc chiến. Vì thế ông dùng mánh "lấy của người cho phúc ta": nhiều lần ám thị với Pháp rằng sau cuộc chiến này Phổ sẽ đồng ý cắt một phần lãnh thổ nhất định ở châu Âu để bồi thường cho Pháp. Xong việc với Pháp, ông lại kết đồng minh công thủ với nước Ý vốn thù địch với Áo, chuẩn bị đánh Áo từ hai phía, một nước ở phía Nam, một nước ở phía Bắc. Tháng Sáu năm 1866, Phổ mượn cớ Nghị viện Holstein do Áo quản đơn phương bàn tương lai vùng đất này để phá hiệp nghị cũ, đưa quân vào Holstein và chiến tranh Phổ-Áo bùng nổ. Phổ chuẩn bị từ lâu nên quân Áo không chịu nổi một đòn.

Bismarck tính rằng nước Pháp hoàn toàn không muốn thấy một nước Đức thống nhất mạnh lên cạnh mình, nên chiến tranh Phổ-Pháp là không tránh khỏi. Vì vậy lúc này không thể làm Áo yếu quá mức, kẻo chiến tranh kéo dài thì Pháp có thể nhúng tay. Giữ cho Áo một chút thể diện, thì trong cuộc chiến Phổ-Pháp sau này Áo sẽ có thể giữ trung lập. Nhưng các tướng bị thắng lợi làm mê muội cứ đòi tiêu diệt Áo. Bismarck phải chạy đến Wilhelm I trình bày nhiều lần, thậm chí khóc rơi nước mắt, cuối cùng nộp đơn xin từ chức, nhà vua đành ra lệnh đình chiến.

Bước tiếp là đối phó với Pháp. Những lời hứa với Pháp trong chiến tranh Phổ-Áo bây giờ không nhắc một lời. Bismarck còn cố ý tiết lộ đòi hỏi lãnh thổ của Pháp cho Anh, Nga, Ý, nói rằng Pháp có dã tâm với lãnh thổ châu Âu và các nước cần cảnh giác, khiến Pháp rơi vào thế cô lập về ngoại giao. Đồng thời Phổ ngầm làm tốt chuẩn bị chiến tranh, và ngày 19 tháng 7 năm 1870 phát động chiến tranh với Pháp. Pháp thất bại, quét sạch chướng ngại cuối cùng trên đường thống nhất. Năm 1871 Bismarck cuối cùng được thỏa nguyện, bước lên chức tể tướng đầu tiên của đế quốc Đức thống nhất. Dùng mưu lược phải căn cứ thời gian, địa điểm, đối tượng và tiến hành linh hoạt.

Khi giả làm thật, thật cũng thành giả

Có những trò đùa mà người bày ra không biết mình đã bày ra điều gì.

Hồng Lâu Mộng có câu: khi giả làm thật thì thật cũng là giả, cái không ở chỗ có thì cái có vẫn là không. Lấy cái giả trộn với cái thật, có khi không phải là một kế hay. Thế kỷ thứ nhất sau Công nguyên, ngôi vua ở Sri Lanka truyền đến tay Ache. Ache là một vương tử phóng đãng, chìm trong rượu và sắc, sống cuộc đời xa hoa dâm dật. Một lần đi thị sát bên ngoài cung, ông gặp một người có tướng mạo rất giống mình, tên Xubo. Ông đưa người ấy về cung, đón luôn cả vợ của Xubo về, và giao cho Xubo việc canh cửa cung. Ache chán ngấy cuộc sống trong cung, nghĩ ra một trò đùa: để Xubo đóng vai quốc vương ngồi trên ngai vàng, còn mình đứng ở cửa làm lính gác. Giữa hai người không còn chuyện gì không bàn.

Nghe nói vợ Xubo đẹp tuyệt vời, Ache nảy ý đen tối. Một hôm ông sai Xubo đi công cán ở tỉnh ngoài, rồi mặc đồ thường lén vào nhà Xubo. Không ngờ Xubo vì trắc trở đột nhiên quay về, đứng ngoài cửa sổ nhìn thấy Ache và vợ mình thì thầm thân mật, giận đến mức muốn xông vào giết cả hai. Nhưng bình tĩnh nghĩ lại, ông quay ra trước nhà gọi to vợ mở cửa. Ache đang chờ niềm vui vụng trộm, bị tiếng gọi bất ngờ làm hồn vía lên mây, hoảng hốt trèo cửa sổ chạy về cung.

Hôm sau Xubo vờ như không có chuyện gì, vẫn trở về cung như cũ. Nhà vua tưởng Xubo không phát hiện nên đối xử với Xubo như trước và lại bảo Xubo diễn lại trò đổi vị trí. Đến buổi chầu, khi quần thần đông đủ quỳ dưới bệ ngọc hô vạn tuế, Ache đóng vai lính gác đứng ở cửa, vui đến cười mãi. Xubo thấy thời cơ đã đến, liền lấy vẻ uy nghiêm của "quốc vương", đập bàn đứng dậy chỉ vào Ache: tên nô tài to gan kia, sao dám phóng túng như thế! Quân đâu, chém đầu nó để bêu cho dân biết! Một viên võ tướng xông tới giơ đao chém, đầu tên "lính gác" rơi xuống đất. Xubo vừa trừ hại cho dân, vừa báo được thù riêng, và thành ra vua thật.

Cương và nhu phải có cả hai

Người đứng đầu cần cả hai bàn tay: một bàn tay mềm của người mẹ, và một bàn tay cầm thanh kiếm sắc của Chung Quỳ.

Nếu bạn là người quản lý hành chính, lệnh ban ra phải được thi hành và chỉ huy phải giữ được vẻ uy nghiêm. Đạo lý rất giản dị: người lãnh đạo mà không có sức răn đe khiến đối phương và cấp dưới có chút sợ thì khó làm tròn trách nhiệm với công việc. Dĩ nhiên uy nghiêm không có nghĩa là lời cay độc, chua ngoa, mắng chửi, suốt ngày vênh mặt dạy đời. Chỉ cần khi làm việc, lệnh ra là phải theo, nói một là một, hai là hai. Thấy cấp dưới sai thì không nuông chiều, lập tức chỉ ra và hạn thời gian sửa, không cho mặc cả. Phải để cấp dưới khâm phục và kính nể thì mới có thể oai phong lẫm liệt, chỉ huy thành thạo trong giới thương mại "thiên quân vạn mã".

Nhưng chỉ có uy thì chưa đủ, còn phải đầy tình người. Prado, tổng giám đốc công ty điện thoại Michigan Bell, là nhà cự phách ngành điện thoại Mỹ. Một đêm khuya giá lạnh, trên một con đường nhỏ ở khu nghèo New York gần như không còn xe chạy, từ đường hầm trung tâm thành phố chui lên một người ăn mặc chỉnh tề. Người qua đường thấy lạ, bước lại nhìn, rồi hoảng hốt nhận ra đó chính là Prado lừng danh. Hóa ra có hai công nhân đường dây đang thi công khẩn cấp trong đường hầm, nên ông đặc biệt đến thăm hỏi. Prado được gọi là "bạn tốt của mười vạn người": ông luôn giữ quan hệ tốt với đồng nghiệp, cấp dưới, khách hàng, thậm chí cả đối thủ cạnh tranh. Nhà cự phách này có sẵn tình người nhân hậu, và sự nghiệp của ông chói lọi như mặt trời giữa trời cao.

Người lãnh đạo xí nghiệp muốn thực hiện ý đồ của mình thì cần thông suốt với cấp dưới, mà tình người phong phú chính là chiếc cầu của sự thông suốt ấy. Nó giúp trên dưới tìm điểm chung và xóa ngăn cách. Có nhiều người ở chức cao chỉ nhìn thấy cấp dưới vài lần trong thang máy hay ở cổng đã nhớ tên, ngoài cái gật đầu mỉm cười còn gọi được tên, khiến cấp dưới bỗng được quan tâm mà ngạc nhiên. Cấp trên muốn được sự mến phục từ đáy lòng cấp dưới nhất định phải thi hành đồng thời "ân" và "oai".

"Ân" không ngoài những lời thân thiết và đãi ngộ hậu hĩnh, nhất là lời nói. Phải nhớ tên họ cấp dưới, sáng chào nhau gọi tên thân mật kèm nụ cười, thì hiệu suất làm việc ngày hôm đó của người ấy chắc chắn tăng nhiều, vì anh sẽ thấy thủ trưởng nhớ mình, mình phải làm tốt. Còn phải quan tâm đời sống của họ, lắng nghe nỗi lo, nghĩ chu đáo chuyện ăn ở. "Oai" là có mệnh lệnh và phê bình, lệnh ra thì làm, cấm thì dừng. Không thể trước sau đều khách sáo, vì giữ hình ảnh nhã nhặn khiêm tốn mà ngại khiển trách thẳng điều sai. Phải dùng vẻ uy nghiêm của cấp trên để cấp dưới biết phán đoán của mình là đúng và phải chấp hành trọn vẹn. Uy nghiêm còn ở chỗ bố trí việc và giao nhiệm vụ: vừa phải dám buông tay để cấp dưới làm, không ôm hết thiên hạ vào mình, vừa phải yêu cầu rõ ràng khi giao việc, hoàn thành lúc nào, đạt tiêu chuẩn gì, rồi kiểm tra tình hình hoàn thành. Ân và oai song hành mới điều khiển tốt cấp dưới và phát huy được tài năng của họ.

Matsushita cho rằng nhà kinh doanh đối với cấp dưới phải như bàn tay người mẹ hiền cầm thanh kiếm sắc của thần Chung Quỳ, vị thần trừ ma tà mà dân gian xưa thường treo tranh ở cửa. Hằng ngày quan tâm gấp bội, nhưng khi phạm sai lầm thì trừng phạt răn đe nghiêm khắc, ân và oai cùng dùng, khoan dung và nghiêm khắc cùng dùng thì mới điều khiển thành công. Phải nghiêm hay khoan, cương hay nhu? Kinh nghiệm của ông là lòng dạ khoan dung nhưng khi xử lý thì nghiêm khắc, quả đoán, tuyệt đối không nhẹ tay. Bàn tay và tấm lòng người mẹ hiền, mỗi nhà kinh doanh đều cần có, để bảo vệ và chăm sóc cấp dưới, vì họ là người đồng hành, thậm chí là chỗ nương tựa của mình, và chỉ như vậy mới đoàn kết được họ và đạt mục tiêu. Nhưng đồng thời vẫn phải nghiêm, vì sự nghiêm khắc dựa trên đặc tính cơ bản của loài người.

Ông cho rằng có một số người không cần ai giám sát, quở mắng cũng làm tốt mọi việc một cách tự giác, nhưng đại đa số thích an nhàn, ngại lao động, thích chọn việc nhẹ, tìm việc tiện lợi, chỉ khi có người theo sau đôn đốc, gây sức ép mới làm việc cẩn thận. Với loại người này thì chỉ có thể quản chặt hơn, một phút một giây cũng không buông được. Nhà kinh doanh phải khéo kết hợp khoan dung và nghiêm ngặt, nhất là trước nguyên tắc và quy định thì không nhân nhượng. Với người vi phạm quy định thì phải giơ "kiếm Chung Quỳ" lên chém dứt khoát, tuyệt đối không nuông chiều. Ông nói: cấp trên phải dựng nên vẻ uy nghiêm thì cấp dưới mới làm việc cẩn thận. Bình thường vẫn dùng cách ôn hòa, thương lượng, dẫn dắt cấp dưới tự giác làm việc. Nhưng khi họ mắc sai lầm thì phải lập tức sửa chữa nghiêm khắc, đồng thời dẫn họ đi vào con đường đúng, tuyệt đối không qua loa xong chuyện. Cấp trên mà dung túng quá mức thì trật tự nơi làm việc không giữ được và cũng không bồi dưỡng nên nhân tài. Phải hình thành dư luận để nhân viên kính nể trưởng phòng, trưởng phòng kính nể chủ nhiệm, chủ nhiệm kính nể bộ trưởng, bộ trưởng kính nể quần chúng xã hội. Mọi người đều tự kiềm chế nghiêm ngặt thì mới dựng được chế độ làm việc hoàn chỉnh, công việc mới thuận lợi. Chiếu cố quá nhiều "nhân tình thế sự" lại tạo thiếu sót cho xã hội.

Sự nghiêm ngặt của pháp luật Mỹ để lại cho Matsushita ấn tượng sâu: phá hoại nghiêm trọng trị an xã hội có khi bị phán tù chín mươi năm, gần như khó hiểu, nhưng việc vung roi đánh tới tấp thì lại nhẹ hơn. Những phạm nhân trong thời gian ở trại, nhờ huấn luyện và hối cải, biểu hiện tốt thì được tha. Những người ra tù ấy, vì đã thấm uy nghiêm của pháp luật, thường rất giữ khuôn phép. Ông nói: dù dùng người hay đào tạo nhân tài đều phải một tay như kiếm của thần Chung Quỳ, một tay như mẹ hiền, khéo kết hợp khoan dung và nghiêm ngặt thì mới được cấp dưới tôn kính.

Nguồn: Tư Mã Sơn Nhân, Nguyên An, Âm Dương Kinh.