Trả lời bằng hình ảnh, giả ngốc, hai chữ khác nhau và tiếng cười gỡ thế

Trả lời một câu hỏi hóc búa bằng một hình ảnh

Có những câu hỏi không thể né mà cũng không thể đáp thẳng, vì đáp thẳng thì mất uy tín, còn né thì lộ yếu.

Kể một câu chuyện hay một ví dụ để nói điều mình muốn nói thường cảm động và thuyết phục hơn là bày sự thật khô khan hay nguyên lý khoa học. Cách trả lời bằng ví dụ dí dỏm ngầm nghĩa là tìm hai sự vật có chỗ giống nhau, lấy một sự vật để giải thích sự vật kia, và để người nghe tự nối hai đầu. Khi gặp vấn đề khó đáp trực tiếp mà không thể lẩn tránh, thử cách này. Nhất là khi có kẻ xoi mói chạm vào chỗ đau của mình, đừng nổi giận, vì nổi giận là tự khoe mình còn non.

Năm 1956, trong đại hội đảng cộng sản Liên Xô, Khơ-rút-xốp đọc một bản báo cáo bí mật, công khai phê phán hàng loạt sai lầm của Stalin, nhất là việc mở rộng các cuộc thanh trừng. Báo cáo gây phản ứng dữ dội trong và ngoài nước. Trong một buổi họp, khi ông lại phê phán Stalin, có người từ hội trường chuyển lên một mẩu giấy. Ông mở ra, trên giấy chỉ có một câu: lúc đó ông ở đâu? Ông nghĩ một lát rồi cầm mẩu giấy lên, đọc to qua máy phóng thanh, nhìn xuống rồi hét: ai viết mẩu giấy này, đề nghị đồng chí đứng dậy và lên bục ngay. Không ai đứng. Ông lặp lại lần nữa, cả hội trường im phăng phắc, ai cũng chờ ông nổi giận. Mấy phút trôi qua, ông mới bình tĩnh nói: thôi được, xin báo cáo đồng chí, lúc đó tôi đã ngồi đúng ở chỗ của đồng chí bây giờ.

Câu hỏi ấy rất sắc, vì Khơ-rút-xốp từng được Stalin trọng dụng và nhiều người đã tự hỏi vì sao ông im lặng suốt thời gian ấy. Giấu mẩu giấy đi thì mất uy tín, như thể ông không dám nhìn thẳng sự thật. Nhận thẳng rằng hồi đó mình không dám phê Stalin thì tổn hại hình ảnh một người đứng đầu. Ông tạo ngay tại chỗ một tình huống bất ngờ: bắt người viết đứng dậy. Sự im lặng của người ấy tự nó đã là câu trả lời, và ông chỉ cần mượn khung cảnh ấy để nói ngầm ra điều mình muốn. Một câu trả lời nhẹ nhàng, ngắn gọn và khôn khéo.

Giả vờ ngốc để không ai đề phòng

Người ta đề phòng kẻ khôn sắc sảo, nhưng lại thả lỏng trước kẻ ngốc nghếch.

Trong lòng ai cũng có những khát vọng riêng, nhưng xã hội có quy phạm nên ta không thể thích sao làm vậy mà phải ở trong khuôn khổ. Người tài giỏi nhưng bề ngoài trông ngờ nghệch là người biết dùng hình thức giả ngốc để diễn đạt trí tuệ, nghĩa là khi phản đối thái độ, quan điểm hay ý đồ của ai đó, họ không để lộ dấu vết phản kích. Con người có tâm lý cảnh giác với lời nói và hành động sắc sảo vì sợ gặp mưu toan, mà đối với lời nói và hành động ngốc nghếch thì chẳng đề phòng. Người khôn thường nương theo đặc điểm tâm lý này.

Trên một chiếc xe buýt chen chúc, một chàng trai chưa đứng vững thì xe đã chạy, anh lảo đảo giẫm lên chân cô gái đứng sau. Cô kêu một tiếng, nhíu mày trừng mắt. Anh rối rít xin lỗi, nói mình không cố ý. Cô vẫn còn giận. Anh liền chìa chân mình ra phía trước: hay là bạn cứ giẫm lại tôi một cái! Nhìn dáng vẻ ngốc nghếch ấy, cô gái lại thấy thẹn, không nén được tiếng cười khúc khích. Một cuộc xung đột sắp nổ đã tan.

Thoạt nhìn anh là anh chàng ngốc, nhưng sự ngốc ấy là cái vỏ che một chí lớn. Người ngu thật thì chỉ có cách cúi mặt nhận một trận mắng. Anh giẫm lên chân người ta, lỗi thuộc về mình, thế bị động. Anh cố ý nói lời ngốc nghếch và đưa chân ra để biến thế tiêu cực thành tích cực. Anh quả không cố ý, nhưng từng lời từng việc của anh đều biểu lộ sự thành khẩn, khiêm tốn và nhanh trí, nên cô gái chuyển giận thành vui và không chấp chuyện đã qua nữa.

Chỉ khác hai chữ, kết quả khác hẳn

Thái độ của ta bao giờ cũng dội lại từ người khác, nên câu mở đầu quyết định cả cuộc gặp.

Các nhà nghiên cứu về quan hệ con người nhận thấy rằng thái độ ta đối xử với người khác sẽ phản chiếu ra từ thái độ của họ đối với ta. Ngay từ lần đầu giao tiếp, ta đã dùng hành vi và thái độ của mình để kiềm chế hành vi và thái độ của họ, và động tác hay câu nói đầu tiên đã định sẵn tinh thần của cả cuộc gặp. Nếu ta gò bó cứng nhắc thì cuộc giao thiệp gượng gạo, khó chịu. Nếu ta thân thiện và rộng lượng thì cuộc giao thiệp thuận lợi và vui. Ta thành khẩn thì gọi ra được sự thành khẩn của người kia. Ta tự tin thì người ta tin ta. Ta e dè quanh co thì người ta có thể coi thường ta.

Giờ lên ca, tan ca, xe buýt trong thành phố luôn chật như nêm, và nhân viên bán vé đi len qua đám đông kiểm vé thường bị hành khách cằn nhằn, không chịu hợp tác. Một cô bán vé vừa len vừa nói với những người đứng phía trước: cảm ơn bạn, xin nhường cho tôi đi một chút. Cô đi kiểm vé suôn sẻ, hành khách cố hết sức nhường lối và không có lời oán trách. Câu người bán vé thường nói là: làm phiền bạn, xin nhường cho tôi đi một chút. Chỉ khác hai chữ, "làm phiền" thành "cảm ơn", mà hiệu quả khác hẳn.

Lý do là câu "làm phiền" dựng sẵn một sân khấu mà hành khách chỉ có thể đóng vai người đang làm phiền và cản trở. Còn câu "cảm ơn" dựng một sân khấu khác, nơi hành khách muốn đóng vai người sẵn sàng giúp đỡ. Thường người ta chỉ cảm ơn sau khi được giúp, còn cô đã khéo để họ nhận trước lòng biết ơn của mình.

Phá thói quen nghĩ cũ

Lịch sử chảy như dòng sông, và ai cứ giữ lối cũ thì tụt lại phía sau.

Cần phá thói quen tư duy theo lối mòn. "Xuất kỳ chế thắng" là dùng lời nói mới lạ khác thường, diễn đạt một ý khác xa dự đoán của người nghe, khiến người ta thấy bất ngờ và nể phục. Muốn làm được thì phải khai thác năng lực nghĩ khác của mình, xông qua quán tính nhận thức đã thành thói quen và làm nổi bật cái lạ.

Một cuộc thi hoa khôi ở trường học đến màn chót, còn bốn cô vào vòng thử trí. Người chủ trì đưa câu mở đầu cho cả bốn cô cùng kể chung một câu chuyện: đêm nay trăng rất đẹp. Cô A nối: sau buổi biểu diễn, tôi một mình đi trên đường về nhà thì phía sau bỗng vang một tiếng súng. Cô B nối: tôi hoảng hốt nhìn lại, thấy một cảnh sát đang đuổi một tên côn đồ có súng. Cô C nối: sau vài lần vật lộn, viên cảnh sát bắt được tên côn đồ. Câu chuyện đến đây gần như đã khép, chẳng còn gì để nói, nhưng micro lại chuyển đến tay cô D. Cô nghĩ chốc lát rồi nói: viết đến đây, nhà văn trẻ xé luôn bản thảo và lẩm bẩm, câu chuyện theo khuôn sáo cũ rích vô vị thế này, sao có thể là phong cách của mình? Cả hội trường vỗ tay vang dội, và cô D giành ngôi quán quân.

Ba cô trước đã dệt một câu chuyện không hấp dẫn, và nếu cô D cứ nối theo lối ấy thì chỉ đi vào ngõ cụt, nhất là khi cô C đã khép chuyện. Cô quay lại kịp, đổi cách nghĩ, chuyển từ việc nối chuyện sang việc nhà văn đánh giá chính câu chuyện. Sự đổi hướng đột ngột ấy vượt ngoài dự đoán của mọi người, biến nguy thành an và biến nhạt nhẽo thành nổi bật.

Từ chối bằng cách chuyển thủ thành công

Có yêu cầu mình không đáp ứng nổi, mà từ chối thẳng thì mất lòng, nhận lời thì không làm được.

Công và thủ, tiến và lui thường đổi chỗ cho nhau, và điểm ngoặt của việc chuyển thủ thành công là nắm chắc cái thời cơ thoáng qua. Khi người khác nhờ việc mà ta khó làm, từ chối thẳng làm họ mất thể diện, khó gỡ khỏi thế bí, còn mình cũng bị chê. Nhận lời thì lại không làm được. Lúc ấy có thể dùng mưu chuyển thủ thành công, nghĩa là trước tiên làm như không nghe thấy lời của ai, rồi trong lúc nói qua nói lại thì khéo can thiệp vào câu chuyện, và khi thời cơ chín muồi thì nắm lấy chỗ hở trong lời lẽ của đối phương mà phản kích. Đây thực chất là một chiến thuật tâm lý, làm tan luồng suy nghĩ của đối phương và chuyển bị động thành chủ động.

Trong tiệc cưới của anh Lưu, khi không khí lên đến đỉnh, một ông "vua rượu" như say mà không say, giọng oang oang mời ba vị khách ngồi trên, mỗi người cùng uống cạn một chai. Ông Trương, một trong ba người, đứng dậy nói: tôi xin ông chỉ giáo một điều, câu "ba người cùng đi, ắt có người là thầy ta", có phải là lời Khổng Tử không? Vua rượu đáp: phải. Ông Trương hỏi: ông muốn ba chúng tôi cùng uống? Vua rượu đáp: đúng vậy. Thấy người ấy đã chui vào tròng, ông Trương nói: thánh nhân đã dạy thế, mà ông lại đề nghị ba chúng tôi cùng uống, vậy ông hiện giờ chính là ông thầy tốt nhất của ba chúng tôi, xin ông làm gương, uống trước một chai được không? Vua rượu bất ngờ, không đáp được, đành hủy lệnh rượu.

Ông Trương gần như chấp nhận chứ không lắc đầu hay xua tay từ chối. Ông vui vẻ đứng dậy, khiêm tốn xin chỉ bảo một điều, mà câu hỏi lại không dính đến rượu, chỉ là kiến thức chính xác về lời Khổng Tử. Đang lúc hứng rượu, ai cũng trả lời dễ dãi là "phải". Lúc người ta vui như thế dễ mất khả năng phán đoán nhất, bước nhầm lên thuyền giặc. Một lời hứa đã nói ra khó rút, vì "quân tử nhất ngôn, tứ mã nan truy", và trên bàn rượu ai cũng muốn làm quân tử, làm anh hùng. Ông Trương nắm đúng điểm ấy, rút chặt thòng lọng, dùng lời hứa này đánh lời hứa kia: ông mời chúng tôi uống, ông là thầy của chúng tôi, vậy mời ông làm gương trước. Một mẹo khá lợi hại, quay giáo một đòn mà bãi được cuộc rượu.

Mượn tên mình để gỡ thế

Cái tên của ta, nếu khéo dùng, đủ làm một sợi dây cương kéo câu chuyện đang trượt về phía vực lại.

Trong xã giao hằng ngày, họ tên đôi khi có giá trị riêng. Mình hoặc người khác, nếu khéo gọt giũa tên ra mà nói thì được hiệu quả thú vị và vượt khỏi dự tính của người nghe.

Trong một cuộc tọa đàm giữa bí thư đoàn mới và cán bộ đoàn cơ sở, bí thư Vương Tân Lượng lần đầu chủ trì, lại có mấy vị lãnh đạo ngồi cùng, nên hơi lúng túng. Khi bàn đến công tác đoàn, anh nói rằng trong xã hội kinh tế hàng hóa hiện nay công tác đoàn vừa có cơ hội vừa gặp thách thức, ắt phải đương đầu nhiều vấn đề mới. Nói đến đó chưa nghĩ ra câu tiếp, anh buột miệng một câu cửa miệng: thế thì không dễ làm nhỉ? Vừa nói ra đã thấy lỡ lời. Nhưng anh trấn tĩnh ngay: có mọi người ở đây, dù việc khó đến đâu tôi cũng tin làm tốt, tôi muốn nắm tay các bạn cùng xây phong trào đoàn mới, để công tác đoàn giống như cái tên của tôi, vừa mới vừa sáng. Cán bộ đoàn có mặt đều đáp lại bằng nụ cười đồng cảm.

Anh vốn muốn có buổi ra mắt rạng rỡ, suýt hỏng vì một câu lỡ lời, nhưng đã kịp ghìm cương trước vực thẳm, và dây cương ấy chính là tên mình. Cái hay của cách xoay chuyển này là nhanh trí và không hoảng khi lâm nạn, vì tâm lý không giữ nổi thì chỉ làm khó thêm khó. Mượn tên là mẹo lời nói làm cho câu chuyện sinh động và dễ nghe. Nó tương đối tự do, không đòi hỏi nghiêm ngặt: giải thích thẳng, giải thích lệch, tách chữ, liên tưởng, miễn bề ngoài nghe xuôi tai là được. Nhưng phải để ý hoàn cảnh và người đối diện, không lạm dụng.

Một câu đùa đúng lúc dập tắt một cuộc cãi nhau

Đùa vui giúp ta đối mặt nhẹ nhàng với bản thân, với người khác và với mọi chuyện không vui.

Ai cũng thích nói vui vì nó giúp nghỉ ngơi và điều hòa màu sắc của đời sống. Khi gặp chuyện không vui mà nói được một câu đùa thích đáng, thường sinh ra sức mạnh thần kỳ để thoát khỏi buồn phiền.

Trên một chiếc xe buýt chật như hộp cá mòi giữa ngày nóng, một thanh niên đang ăn kem, nghe một tiếng mút chíp chíp, nước kem phun ra, bắn đúng vào mũi một thanh niên khác đứng cạnh. Chỉ trong nháy mắt, mọi người cho rằng một cuộc cãi nhau sắp nổ. Cô bạn gái của anh bị bắn kem rút khăn lau cho anh và trừng mắt nhìn người ăn kem. Nào ngờ anh bạn trai cười nói: em chờ chút đừng lau vội, anh ta chưa ăn hết kem đâu, có khi còn bắn thêm lần nữa. Câu nói tiết chế và dí dỏm làm mọi người quanh đó cười ồ. Người ăn kem cũng cười ngượng và xin lỗi mãi. Khi đôi trẻ xuống xe, ai trong xe cũng nhìn theo với vẻ khâm phục. Người ăn kem không có ý xấu nhưng đã gây chút tổn hại cho người khác, trong lòng chắc áy náy, và nếu bị quở trách thì càng mất mặt. Anh bạn kia chỉ nói một câu hài hước mà đã làm dịu cục diện sắp bùng nổ, biến ý thù địch thành thiện ý.

Một trưa nọ, cậu Mã đạp xe về nhà, không để ý đi sang bên trái đường và đâm vào một chàng trai đi ngược lại. Cậu chưa kịp bò dậy thì chàng trai đã tấn công bằng câu hỏi: anh đã học luật giao thông chưa? Cậu Mã đáp: có học qua một ít. Chàng trai vặn lại: vậy sao anh không đi sát phía bên phải? Có vẻ anh ta đang rất giận. Biết mình đuối lý, cậu đáp bằng một câu đùa: nếu ai cũng đi sát bên phải thì chẳng phải đường bên trái hoàn toàn trống vắng sao? Chàng trai đang đầy giận dữ bỗng bình tĩnh lại, suýt bật cười, rồi leo lên xe đạp đi tiếp. Một câu đùa tránh được xung đột, hai bên đổi can qua thành ngọc lụa. Nếu cậu Mã đối đầu và mỉa mai cay độc thì rất có thể đã thành chuyện lớn, thậm chí đánh nhau.

Một câu đùa dí dỏm không chỉ làm đời sống mình nhẹ nhõm mà còn là cách tự bảo vệ, thoát khỏi hoàn cảnh gay cấn và điều hòa quan hệ với người khác. Trê-khốp từng nói: người không hiểu nói đùa là người không có hy vọng, dù trán cao bảy tấc, thông minh tuyệt đỉnh, cũng không được coi là thật sự có trí tuệ.

Nguồn: Tư Mã Sơn Nhân, Nguyên An, Âm Dương Kinh.