Quyền: Quỷ Cốc Tử bàn phép cân lợi hại trước khi hành động

Quyền: cân đo lợi hại trước khi đặt một quân cờ

Sau khi đã học được cách đọc vị đối phương ở thiên "Suỷ" và cách chủ động dò xét phản ứng ở thiên "Ma", người dùng mưu lược đứng trước một câu hỏi tiếp theo: có đủ thông tin rồi, phải hành động ra sao cho đúng? Thiên thứ chín, "Quyền", trả lời câu hỏi ấy. "Quyền" nguyên nghĩa là quả cân, là công cụ để đo lường trọng lượng — dùng làm động từ, nó mang nghĩa cân nhắc, tính toán kỹ lưỡng thiệt hơn trước khi quyết định một hành động, một lời nói.

Cái khó của "Quyền" không nằm ở việc cân nhắc nói chung — ai cũng biết nên suy nghĩ trước khi hành động — mà nằm ở việc cân nhắc đúng những yếu tố thực sự quan trọng, trong đúng bối cảnh cụ thể đang diễn ra, chứ không áp dụng máy móc một công thức có sẵn cho mọi tình huống. Có khi lợi ích trước mắt lại ẩn chứa hoạ về sau; có khi một quyết định liều lĩnh, nhìn bề ngoài đầy rủi ro, lại chính là con đường an toàn nhất trong hoàn cảnh cụ thể đó. "Quyền" đòi hỏi người dùng phải luôn tự đặt lại phép cân, không cố định theo một chuẩn mực cứng nhắc.

Sách đặc biệt lưu ý một sai lầm phổ biến: nhiều người khi cân nhắc lợi hại chỉ nhìn vào kết quả trước mắt, gần nhất, mà quên tính tới những hệ quả xa hơn, gián tiếp hơn. Một lời nói có thể mang lại lợi ích tức thời nhưng để lại hậu hoạ lâu dài; một sự nhẫn nhịn có thể trông như yếu thế trước mắt nhưng lại là nền móng cho một vị thế vững chắc hơn nhiều về sau. Người giỏi "quyền" vì vậy không chỉ cân đo cái được cái mất ở hiện tại, mà còn phải hình dung được chuỗi phản ứng dây chuyền mà quyết định của mình có thể kéo theo, đôi khi xa tới vài bước, vài năm sau đó.

Chu Đệ và ván cờ giả điên để bảo toàn ba người con trai

Đầu đời Minh, sau khi Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương qua đời, cháu nội Kiến Văn Đế lên ngôi, bắt đầu lo ngại thế lực của các chú mình — trong đó có Yên vương Chu Đệ, người nắm quân đội hùng mạnh trấn giữ phương bắc. Kiến Văn Đế từng bước cắt giảm quyền lực các phiên vương, khiến Chu Đệ hiểu rõ mình sớm muộn cũng là mục tiêu tiếp theo.

Khi ba người con trai của Chu Đệ đang ở kinh thành làm con tin theo lệnh triều đình, Kiến Văn Đế cân nhắc rất kỹ trước khi quyết định có nên giữ họ lại hay thả về: giữ lại thì có thể khống chế được Chu Đệ, nhưng cũng dễ đẩy ông vào thế phải phản kháng ngay lập tức vì không còn gì để mất; thả về thì mất đi con bài mặc cả, nhưng lại tránh được nguy cơ buộc đối phương phải làm liều quá sớm. Đúng lúc triều đình còn đang lưỡng lự, Chu Đệ nhận được tin và lập tức cho người báo về mình đang bệnh nặng, khẩn cầu để ba con trai được về thăm cha lần cuối. Trước lời khẩn cầu ấy, Kiến Văn Đế, sau khi cân nhắc thêm ý kiến từ triều thần, đồng ý thả cả ba người về.

Nhưng khi ba người con vừa về tới nơi, tình thế đảo chiều: một trong ba người con vốn tính khí nóng nảy đã gây chuyện dọc đường, khiến triều đình nổi giận, đòi bắt lại để trị tội, đồng thời còn nghi ngờ Chu Đệ đang âm thầm luyện binh, mưu đồ bất chính. Đứng trước áp lực dồn dập, quân đội canh gác vây quanh phủ ngày một siết chặt, Chu Đệ hiểu rằng chỉ còn một phép cân duy nhất có thể cứu vãn tình thế trước mắt: giả vờ hoá điên. Ông cho người loan tin mình phát bệnh cuồng loạn, có những hành vi kỳ dị giữa nơi công cộng để đánh lạc hướng sự nghi ngờ, câu giờ chờ thời cơ thực sự chín muồi mới ra tay.

Đằng sau vẻ hoá điên ấy là một phép "quyền" được tính toán rất kỹ: giả điên trong ngắn hạn khiến ông mất đi phần nào thể diện, nhưng đổi lại mua được thời gian quý giá để bí mật chuẩn bị lực lượng, tránh được một cuộc đối đầu trực diện quá sớm khi binh lực còn chưa đủ mạnh. Không lâu sau, khi thời cơ đã chín muồi, Chu Đệ cất binh dưới danh nghĩa "Tĩnh Nạn", cuối cùng lật đổ được Kiến Văn Đế, lên ngôi trở thành Minh Thành Tổ — một trong những vị hoàng đế có nhiều đóng góp lớn nhất cho triều Minh.

Quách Tử Nghi và quyết định một mình cưỡi ngựa vào doanh trại kẻ thù

Thời Đường, sau loạn An Sử, danh tướng Quách Tử Nghi lập nhiều công lớn, được triều đình tin dùng. Một lần, quân Hồi Hột — vốn là đồng minh cũ của nhà Đường — bị kẻ xấu ly gián, xúi giục quay sang liên minh với một thế lực khác để tấn công chính nhà Đường. Đại quân Hồi Hột đã áp sát, tình thế nguy cấp, các tướng lĩnh dưới quyền Quách Tử Nghi đều khuyên nên chuẩn bị lực lượng hộ tống hùng hậu nếu ông có ý định ra gặp trực tiếp để thương thuyết, đề phòng phía Hồi Hột trở mặt.

Quách Tử Nghi cân nhắc kỹ càng rồi đưa ra một quyết định khiến nhiều người bất ngờ: ông từ chối mang theo đội quân hộ tống đông đảo, chỉ dẫn theo vài kỵ binh, đích thân phi ngựa thẳng tới doanh trại quân Hồi Hột. Lý lẽ ông đưa ra cho các tướng lĩnh: nếu mang theo quá nhiều binh mã, phía Hồi Hột vốn đang nghi ngờ, sẽ càng thêm cảnh giác, dễ dẫn tới xung đột giao tranh ngoài ý muốn; quân Đường lúc này ở thế yếu hơn, đánh thì khó thắng, mà tình thế lại cấp bách không cho phép chần chừ. Ông chấp nhận đặt cược mạng sống của chính mình để đổi lấy cơ hội thương thuyết thành công — nếu thành, cả đất nước tránh được một cuộc chiến tổn hại; nếu ông không may gặp nguy hiểm, ít nhất vẫn còn những tướng lĩnh khác ở lại lo liệu việc lớn.

Khi Quách Tử Nghi cùng vài kỵ binh xuất hiện trước doanh trại, tướng lĩnh Hồi Hột vô cùng kinh ngạc trước sự táo bạo đầy tự tin ấy. Ông xuống ngựa, đích thân bước tới, ôn tồn hỏi vì sao quân Hồi Hột — từng bao năm sát cánh cùng nhà Đường lập nhiều công lao — lại nghe theo lời xúi giục của kẻ xấu mà quay sang làm phản. Trước thái độ chân thành, không chút sợ hãi của một vị tướng từng nhiều lần sát cánh chiến đấu cùng mình, thủ lĩnh Hồi Hột cảm động, từ bỏ ý định liên minh chống Đường, khôi phục lại quan hệ đồng minh như cũ. Một cuộc chiến lớn được hoá giải chỉ bằng một quyết định "quyền" táo bạo: chấp nhận rủi ro cá nhân để đổi lấy cơ hội lớn hơn nhiều cho toàn cục.

Điều đáng suy ngẫm là quyết định của Quách Tử Nghi, nhìn qua có vẻ trái ngược hoàn toàn với sự thận trọng, nhẫn nhịn của Chu Đệ, nhưng thực chất cả hai đều xuất phát từ cùng một quá trình cân nhắc nghiêm túc, không phải một hành động bốc đồng. Quách Tử Nghi không liều lĩnh một cách mù quáng — ông đã cân nhắc rất kỹ rằng mang theo đại quân sẽ đẩy quân Hồi Hột vào thế phải phòng thủ, coi đó là dấu hiệu của một cuộc tấn công, trong khi chỉ mang theo vài kỵ binh lại truyền đi đúng thông điệp ông muốn: sự tin tưởng chân thành, không hề có ý đồ gây hấn. Nói cách khác, sự táo bạo bề ngoài ấy thực chất là kết quả của một phép tính rất tỉnh táo về tâm lý đối phương, không khác gì bản chất thận trọng ẩn giấu bên trong quyết định giả điên của Chu Đệ.

Phép cân trong cạnh tranh kinh doanh hiện đại

Không cần đến bối cảnh chiến tranh hay cung đình, phép "quyền" vẫn âm thầm vận hành trong những quyết định cạnh tranh rất thực tế của doanh nghiệp ngày nay.

Có những giai đoạn, một hãng sản xuất đi sau trên thị trường, thay vì cố gắng tự phát triển toàn bộ công nghệ từ đầu — một con đường tốn kém, chậm chạp — đã chọn quan sát kỹ ưu điểm trong sản phẩm của đối thủ dẫn đầu, rồi nhanh chóng cải tiến, tối ưu với chi phí thấp hơn để tung ra thị trường sản phẩm cạnh tranh trực tiếp. Đây cũng là một phép "quyền" điển hình: cân nhắc giữa việc dồn nguồn lực tự nghiên cứu từ số không, với việc học hỏi có chọn lọc từ những gì thị trường đã kiểm chứng, để chọn con đường tối ưu nhất trong hoàn cảnh nguồn lực còn hạn chế của mình. Ở một giai đoạn khác, khi đã tích luỹ đủ nguồn lực và vị thế trên thị trường, chính doanh nghiệp ấy có thể lại cần đảo ngược phép cân của mình, chuyển từ chiến lược học hỏi sang chiến lược dẫn đầu bằng đổi mới — bởi tiếp tục đi theo người khác quá lâu, một khi đã đủ sức tự dẫn đường, sẽ trở thành điểm yếu thay vì điểm mạnh.

Bài học chung rút ra từ cả ba câu chuyện, dù cách nhau hàng ngàn năm và khác biệt hoàn toàn về bối cảnh, vẫn xoay quanh cùng một tinh thần: không có một chiến lược nào đúng tuyệt đối trong mọi hoàn cảnh, chỉ có việc cân đong đo đếm chính xác điều kiện cụ thể trước mắt, để chọn ra phương án tối ưu nhất tại đúng thời điểm đó — dù phương án ấy đôi khi trông có vẻ yếu thế, thậm chí liều lĩnh, dưới con mắt của người đứng ngoài cuộc.

Bài học Quyền cho người đời sau

Câu chuyện của Chu Đệ và Quách Tử Nghi, đặt cạnh nhau, cho thấy hai thái cực khác nhau của cùng một phép "quyền": một bên là sự nhẫn nhịn, che giấu kín đáo để chờ thời; một bên là sự táo bạo, phơi bày bản thân hoàn toàn trước hiểm nguy để đạt mục đích lớn hơn. Cả hai đều đúng, bởi cả hai đều xuất phát từ việc cân nhắc chính xác hoàn cảnh cụ thể của mình — Chu Đệ ở thế yếu, cần thời gian; Quách Tử Nghi cần một hành động đủ mạnh để chứng minh thành ý ngay lập tức. Nếu đổi vị trí cho nhau, có lẽ cả hai chiến lược đều sẽ thất bại.

Đây cũng là lý do vì sao Khổng Tử, khi đánh giá học trò và người đương thời, luôn xét tới hoàn cảnh cụ thể của từng người thay vì áp một khuôn mẫu chung — cùng một đức tính, ở người này là ưu điểm, ở người khác đặt sai chỗ lại trở thành khiếm khuyết. Sự thận trọng của Chu Đệ, nếu đặt vào một người vốn dĩ đã yếu đuối, nhút nhát, rất có thể sẽ biến thành sự do dự làm lỡ mất thời cơ; sự táo bạo của Quách Tử Nghi, nếu đặt vào một người thiếu đi uy tín và mối quan hệ tin cậy đã gây dựng từ trước, rất có thể sẽ biến thành một hành động liều lĩnh dẫn tới cái chết vô ích. Điều làm nên giá trị của "quyền" không nằm ở bản thân hành động được chọn, mà nằm ở sự phù hợp giữa hành động ấy với đúng con người, đúng hoàn cảnh đang thực thi nó.

Nhìn xa hơn, phép "quyền" cũng gợi nhắc tới hình ảnh những bậc trung thần thà lui về ở ẩn hơn là cưỡng lại một triều đại đã đổi thay mà thiên Vi Tử trong Luận Ngữ từng nhắc tới: họ cũng đang thực hiện một phép cân của riêng mình, giữa việc cố chấp bám giữ một lập trường đã không còn chỗ đứng, với việc lui về để giữ trọn khí tiết — không phải ai cũng chọn cách "quyền biến" chủ động như Chu Đệ hay Quách Tử Nghi, nhưng bản chất của việc cân đo trước khi hành động thì vẫn không khác gì nhau.

Với người đọc hôm nay, tinh thần thiết thực nhất của "Quyền" nằm ở việc từ bỏ thói quen áp dụng một công thức hành động cố định cho mọi tình huống. Điều từng đúng trong hoàn cảnh này chưa chắc đã đúng trong hoàn cảnh khác; sự táo bạo từng mang lại thành công một lần chưa chắc sẽ lặp lại kết quả tương tự nếu điều kiện đã đổi thay. Nền tảng chung của cả Tứ Thư Ngũ Kinh lẫn mưu lược Quỷ Cốc Tử, xét cho cùng, đều hướng người đọc tới cùng một năng lực cốt lõi: khả năng nhìn rõ hoàn cảnh thực tế trước mắt, thay vì máy móc lặp lại những gì đã từng đúng trong quá khứ.

Nguồn: Quỷ Cốc Tử - Mưu Lược Toàn Thư (Công ty Văn hóa Minh Lâm xuất bản, 2010), phần Quyền, cùng nguồn sử liệu Minh Sử, Đường Thư về Chu Đệ, Quách Tử Nghi.