Người sinh bệnh vì đâu và cách giữ thân cho khỏi bệnh

Trời đất biến hóa, thân người cũng biến hóa: vì sao con người sinh bệnh

Phan Tử Ngư dẫn một đoạn lý luận trong cổ thư để trả lời câu hỏi vì sao người ta sinh bệnh tật. Đoạn ấy mở đầu bằng điều Kinh Dịch nói: trời đất biến hóa, mỗi vật chính lấy tính mệnh của mình, nhưng dấu vết của sự biến hóa không có phương hướng nhất định, nên công dụng của tính mệnh rất khó lường. Vì thế mới có nóng, mát, lạnh, ấm, gió, mưa, tối, sáng, lụt, hạn, yêu quái, tai ương, sâu bọ, châu chấu; bốn mùa tám tiết mỗi thứ thi hóa một khác, bảy mươi hai hậu, mặt trời mặt trăng vận hành mỗi nơi mỗi lúc một khác. Phải đi hết một vòng độ số mới thành một năm, gọi là công của năm đã xong.

Trời đất còn như thế, người sống giữa trời đất sao có thể vô sự? Mệnh có lúc gặp lúc lỡ, thời có lúc bĩ lúc thái, có cát hung hối lận, có khổ lạc an ách, có mừng giận ưa ghét, có còn mất lo sợ. Trong lòng bận bịu, mỗi ngày nghĩ ra nghìn cách lo cho thân, mỗi lúc sinh muôn kế để qua ngày. Trời không năm nào không có lạnh nóng, thì người cũng không ngày nào không lo nghĩ. Vậy nên mới có ôn dịch hoành hành. Bệnh tật vốn là một khí biến hóa của trời đất, là cái lý tất nhiên của tạo hóa, không thể không có. Bậc thánh nhân tuy có đức vá trời dựng cực, cũng không thể trừ hẳn được, nhưng có thể dùng đạo để điều ngự. Kế đến là người hiền biết dưỡng sinh, biết tiết độ, theo thời mà dời đổi, cũng giữ được toàn vẹn.

Trời đất đã có tai dịch này, thì cũng lấy chính vật trời đất sinh ra để phòng bị; mệnh đã biết phương cách thì bệnh không xâm phạm được. Tục nhân gọi đó là "bệnh ngang", phần nhiều không biết chữa, đều bảo cứ đủ ngày sẽ tự khỏi, vì vậy người chết oan trong thiên hạ rất đông. Hễ mới thấy không ổn là phải cứu chữa ngay; đến khi bệnh đã nặng mà lại ăn uống dồn dập, thì dù có bẻ gãy thế độc cũng chỉ may mà khỏi, tuyệt đối không được để bệnh khí tự do mặc sức công phá người rồi chắp tay chờ thua. Làm vậy là sai lầm.

Trong khoảng hai nghi âm dương, chỉ có con người là quý nhất, vì người vốn nhận khí trung hòa của trời đất, pháp luật lễ nhạc đều do người mà ra. Khi người mới sinh, trước hết thành tinh, tinh thành thì não tủy sinh. Đầu tròn theo trời, chân vuông theo đất, mắt ứng với mặt trời mặt trăng, năm tạng ứng năm vì sao, sáu phủ ứng sáu luật, lấy tâm làm cực giữa. Ruột già dài một trượng hai thước ứng mười hai thời thìn, ruột non dài hai trượng bốn thước ứng hai mươi bốn tiết khí, thân có ba trăm sáu mươi lăm lạc ứng một năm, người có chín khiếu ứng chín châu. Trời có lạnh nóng, người có hư thực; trời có hình đức, người có yêu ghét; trời có âm dương, người có nam nữ; trăng có tròn khuyết, người có cao thấp béo gầy. Vì thế người ăn ngũ cốc mà không biết tiết độ, lạnh nóng mặn đắng thay nhau chấn động, xung đột lẫn nhau thì nấu thành bệnh chứng.

Thượng y chữa nước, trung y chữa người, hạ y chữa bệnh

Cái lý "tiết độ" ấy dẫn tới chuyện thầy thuốc xưa chia hạng thế nào, và người làm nghề giữ tâm ra sao.

Ông kể rằng thầy thuốc thời xưa chẩn bệnh, bậc giỏi nhất có bí quyết là nhìn khí sắc người bệnh, vì sắc, mạch và hình không được lệch nhau. Bậc trung dùng cách nghe tiếng người bệnh, tiếng phải hợp ngũ âm; bậc kém nhất thì bắt mạch, căn cứ vào nhịp đập của mạch để biết bệnh từ đâu tới, bốn mùa thuận nghịch ra sao, sinh khắc thế nào, kinh nào bị tổn thương rồi đối chứng hạ thuốc. Thầy thuốc nổi tiếng thời xưa chia ba bậc: người học vấn và kỹ thuật giỏi nhất gọi là thượng y, kém hơn gọi là trung y, kém nhất gọi là hạ y.

Thượng y chữa nước, trung y chữa người, hạ y chữa bệnh. Thượng y chữa cái bệnh chưa thành bệnh, trung y chữa cái bệnh sắp thành bệnh, hạ y chữa cái bệnh đã thành bệnh.

Nghề y xưa trước hết trọng phẩm đức, người làm thầy phải giữ đạo trung thứ trong lòng. Thái Thượng Lão Quân dạy:

Người làm điều dương đức, người tự đền đáp; người làm điều âm đức, quỷ thần đền đáp; người làm điều dương ác, người tự báo; người làm điều âm ác, quỷ thần hại.

Ý kiến riêng của Phan Tử Ngư là điều này không chỉ đúng với thầy thuốc mà đúng với bất kỳ ai, bất kỳ nghề nào, nhất là người xem mệnh. Họ càng phải có đạo trung thứ, lập chí chỉ đường cho người lạc lối, đừng tự khoe tài, kiêu ngạo, hay ác ý công kích, chế giễu người khác. Nhìn các thầy mệnh tướng ở Đài Loan ngày nay rất đông, ông thấy chín mươi chín phần trăm đều có phẩm đức hiền lành khiêm nhường.

Ông nhớ lại lời dạy của tiên sư: dù làm thầy thuốc hay xem mệnh cũng không thể trước sau cố kỵ quá nhiều. Phải nói thẳng, nói không giấu giếm, cố gắng thêm, để công đức còn lại nơi xã tắc và tích âm đức nơi cõi âm. Một trăm năm sau, may ra còn có người nhắc tới Phan Tử Ngư, người từng viết nhiều sách, công khai những điều học cả đời để người khác bừng tỉnh và được lợi ích. Đó là tông chỉ lập công, lập đức, lập ngôn mà cổ nhân đã nói, và ông xin đem chút tâm ý nhỏ này cùng người đời cùng gắng.

Chữa cái bệnh chưa thành: lời nhắn về việc điều trị sớm

Từ chữ "chưa thành" của thượng y, ta trở lại với việc đọc mệnh bàn để biết trước bệnh sẽ tới đâu.

Phan Tử Ngư nói ông căn cứ vào mệnh bàn của mỗi người có thể thấy người ấy sẽ mắc bệnh gì, thậm chí đề nghị nên uống thuốc gì. Đó chính là "chữa cái bệnh chưa thành", phòng ngừa sớm, đừng kéo dài tới lúc không còn thuốc cứu, uống thuốc cũng không kịp nữa.

Điều đáng tiếc là rất nhiều người nghe tới chuyện uống thuốc liền thoái thác, lúc bảo hiện giờ chưa thấy khó chịu, lúc bảo hiện giờ chưa có tiền. Ông cho đây là tham cái nhỏ mà mất cái lớn: hôm nay không tiêu số tiền nhỏ, sau này không những phải tiêu số tiền lớn mà còn chịu hết khổ đau, như phải mổ, phải chích kim. Ông mong cuốn sách này giúp độc giả hiểu mình sẽ mắc bệnh gì để phòng bị trước, đừng để bệnh nhỏ kéo thành bệnh lớn, như vậy mới thật là chịu tội.

Điều cốt yếu để giữ thân của người xưa, và nguyên tắc mười hai ít

Muốn phòng thì phải biết giữ thân hằng ngày, và người xưa đã để lại một chuỗi điều răn rất cụ thể.

• Nước chảy không hôi, bản lề cửa không mọt, nên người ta phải coi trọng vận động, nhưng không vận động quá mạnh, không làm việc nhọc quá mức.
• Không đi lâu, đứng lâu, ngồi lâu, nằm lâu, nhìn lâu, nghe lâu. Vì nhìn lâu thương huyết, nghe lâu thương thần, nằm lâu thương khí, đứng lâu thương xương, ngồi lâu thương thịt, đi lâu thương gân.
• Chớ uống bạo, ăn bạo.
• Chớ gắng sức nhấc vật quá nặng, chớ làm việc vượt quá sức mình chịu nổi.
• Tuyệt đối đừng thức khuya, nhất là thức khuya đánh bạc, tất sẽ rút ngắn tuổi thọ và sinh bệnh.
• Chớ lo nghĩ, chớ dễ sinh giận lớn. Giận dữ thương gan, huyết áp bỗng vọt lên, gây trúng gió, xuất huyết não, hậu họa không cùng.
• Chớ sợ hãi.
• Không cười lớn.
• Không nhảy nhót quá độ.
• Chớ nói lải nhải không thôi.
• Chớ so đo chi li với người.
• Không đặt kỳ vọng quá mức vào thứ ngoài phận mình cầu.
• Có cày cấy mới có gặt hái, đừng làm việc ngoài phận, đừng tham của ngoài phận.
• Chớ ôm lòng oán hận người.
• Giữ vững nguyên tắc "mười hai ít".

Mười hai ít là: ít nghĩ, ít tưởng, ít dục, ít việc, ít nói, ít cười, ít sầu, ít vui, ít mừng, ít giận, ít thích, ít ghét. Lý do là:

Nghĩ nhiều thì thần nguy, tưởng nhiều thì chí tán, dục nhiều thì chí mờ, việc nhiều thì hình nhọc, nói nhiều thì khí kiệt, cười nhiều thì tạng thương, sầu nhiều thì tâm sợ, vui nhiều thì ý tràn, mừng nhiều thì chí loạn, giận nhiều thì trăm mạch không yên, thích nhiều thì mê muội không lý, ghét nhiều thì tiều tụy không còn vui.

Ông kết luận rằng những điều trên, hễ làm quá chừng mực thì huyết khí chạy loạn, đó là gốc rễ làm hao mất sinh mạng. Người nào tu dưỡng đến mức không nhiều không ít thì đã gần với đạo.

Nhân sinh quan mới: sống thế nào để thân tâm nhẹ

Giữ thân không chỉ ở ăn ngủ vận động, mà còn ở cách một người nhìn đời, nên còn có thêm một loạt điều khuyên về lối sống mới.

Về thân thể và ăn uống, ông nhắc rằng đừng nghĩ chỉ người mập mới bị trúng gió hay huyết áp cao, người gầy như khỉ cũng bị trúng gió. Đừng sợ mập, người vì sợ mập mà không dám ăn thì thật nực cười. Đừng sợ ăn món này món kia, vì người sợ chết sợ bệnh lại dễ chết trước bệnh trước. Quá gầy và quá mập đều là trạng thái bệnh. Đừng quá nóng lòng giảm béo, chỉ cần vận động nhiều, ăn uống có tiết chế, chứ không phải chỉ vì mục đích giảm cân. Người giữ tâm tình vui vẻ, sinh hoạt bình thường chính là người hạnh phúc, khỏe mạnh và trường thọ. Đừng quá chú trọng làm đẹp, sắc mặt khỏe mạnh chính là cái đẹp nhất. Có cơ hội ăn thì ăn, có cơ hội ngủ thì ngủ, không cần khắc nhiệt kế vào đời sống: người nào theo hoàn cảnh mà biến đổi được, hoặc thích ứng hoàn cảnh giỏi nhất, chính là người khỏe mạnh và hạnh phúc.

Về cách đối xử với người, ông khuyên đừng để mừng giận trong lòng lập tức hay dễ dàng bộc lộ ra, vì để tạo không khí vui vẻ hay tránh hậu quả, điều gì chịu nhịn được thì nên nhịn, thà nuốt nước mắt và cơn giận vào bụng, còn nụ cười thì trình ra trước mặt người khác hay đám đông. Đừng quá so đo hay canh cánh trong lòng lỗi lầm của người khác. Kinh thánh nói: bạn thấy cái dằm trong mắt người, lại không thấy khúc gỗ trong mắt mình. Hãy luyện tập khoan thứ cho những lỗi vô tâm của người, dùng sự hài hước hoặc ám chỉ để nhắc nhở lỗi lầm của người thay cho chỉ trích, mắng nhiếc, tập khiêm tốn và lễ phép để đối phương biết bạn là người có tu dưỡng và phong độ. Thời đại hoang dã, độc đoán, ra vẻ quan cách, thổi phồng nịnh bợ đã qua rồi, thay vào đó là khiêm tốn, hòa ái, quan tâm, bác ái. Tôn trọng người khác chính là tôn trọng bản thân mình.

Ông nhắc thêm: đừng đào bới, mỉa mai hay chế nhạo người khác, nên biết ngoài trời còn có trời, trên người còn có người. Người không phải thánh hiền, ai mà không có lỗi, biết khoan thứ hoặc dẫn dắt người khác trở lại đường ngay mới là vĩ đại. Điều mình không muốn thì đừng làm cho người. Đừng buông lời mắng người để khỏi bị coi là kẻ hoang dã. Hãy tập lòng thương đối với con cái của bất kỳ người nào, bất kỳ người yếu nhỏ hay con vật nào, và thể hiện ở mọi nơi rằng mình có phong độ, tu dưỡng, ôn hòa, bác ái, từ thiện, khiến người kính yêu và ngưỡng mộ.

Về chí hướng và việc đời, ông viết rằng năm tháng còn dài, đừng coi thất bại hay đau khổ tạm thời là thất bại của cả đời mình. Hãy cho người khác nhiều khích lệ và an ủi. Trước bình minh ắt có một đoạn tối. Có cày cấy mới có gặt hái. Đừng lấy tuổi tác làm cớ để an ủi hay tha thứ cho bản thân, phải biết già vẫn có thể càng khỏe. Trí tuệ không có giới hạn, càng dùng càng nhiều, nên đừng sợ "hao não". Việc gì cũng đối diện hiện thực, tuyệt đối không né tránh. Dám nhận lỗi, dám sửa chữa, dám gánh chịu thất bại. Ai cũng gặp đau khổ hay bi quan, người biết hóa bi thương thành sức mạnh để dựng nên sự nghiệp mới là người vĩ đại. Hãy nhìn xa, nhìn tình cảm nhạt đi, nhìn sự nghiệp nặng lên, thì mới thành công và có thành tựu. Mỗi ngày dành ra một chút thời gian làm điều mình yêu thích, cứ giữ đều, ngày tích tháng chứa, chắc chắn sẽ nổi bật ở một lĩnh vực nào đó. Mười năm cửa sổ lạnh không ai hỏi, một khi nổi danh thiên hạ biết, bỏ công mài giũa là cái giá phải trả. Hy vọng và thành công dựa vào việc đi từng bước vững chắc, sớm muộn gì cũng tới.

Ông nhắc thêm về tình thương: yêu là nơi nơi nghĩ cho người kia, không phải nghĩ cho mình. Yêu là để lại mãi trong lòng người kia lòng từ ái, điều tốt và sự quan tâm của mình, không phải khắc vào lòng người ấy sự phẫn nộ và oán hận. Ông còn dặn nên tập nếp ngủ sớm dậy sớm, tuyệt đối không thức khuya, tập thói quen cần cù, tiết kiệm, ít dục vọng, lạc quan. Có thân thể khỏe mạnh mới có tâm tình vui vẻ, có tâm tình vui vẻ mới có tinh thần bác ái, có tinh thần bác ái mới làm nên sự nghiệp bất hủ.

Phòng bệnh trọng hơn chữa bệnh: mười điều bảo kiện tối thiểu

Mọi điều khuyên ấy gói lại trong một chữ: phòng, và chữ ấy xưa đã có trong kinh.

Thánh nhân không chữa bệnh đã thành mà chữa bệnh chưa thành, không chữa loạn đã thành mà chữa loạn chưa thành.

Nhưng ngày nay ai cũng bôn ba mưu sinh, không có thời giờ và tâm tình để quan tâm tới sức khỏe, nên đừng nói chưa bệnh, ngay cả đã bệnh cũng cứ kéo dài, khiến bệnh tình ngày càng xấu, đến mức như cổ nhân nói: "Chưa đến Hoàng Hà thì lòng chưa chết, chưa thấy quan tài thì chưa rơi lệ". Chưa bệnh tức là phòng bệnh hôm nay. Nói cách khác, người thông minh phải chú ý phòng bệnh để khỏi bị bệnh, đó mới là thượng sách. Cổ nhân lại giải thích: bệnh đã thành rồi mới uống thuốc, loạn đã thành rồi mới lo trị, giống như khát mới đào giếng, đánh nhau rồi mới đúc binh khí, chẳng phải quá muộn hay sao?

Vì vậy phải bồi bổ trước, nhưng bồi bổ không phải sớm tối thấy hiệu quả, cần có hằng tâm và lòng nhẫn nại uống thuốc. Ưu điểm của thuốc Đông y là nhổ được gốc, khuyết điểm là hiệu quả chậm, không bằng một mũi kim của Tây y. Người ăn ngũ cốc ai dám bảo đảm không bệnh, huống chi thể chất mỗi người khác nhau, bệnh mắc cũng khác nhau, có người dễ viêm khí quản, có người dễ đau răng, đó là khí bẩm, tức thể chất tiên thiên, hiếm khi được cân bằng. Có người nghiêng về dương mà âm không đủ, có người nghiêng về âm mà dương không đủ, nên phải nhờ vật thuốc để điều tiết, tư bổ cho khỏi lệch lạc, lại phải giữ tâm tình bình tĩnh, không bị quấy nhiễu, thêm thời gian, tức là kiên nhẫn tĩnh dưỡng, để khí huyết trở về hòa bình, mới được hình thần cùng thịnh, trăm bệnh không sinh.

Một triết gia từng nói một câu rất hài hước: nếu một người không có thời gian nghỉ ngơi, thì y ắt có thời gian để bệnh. Nay sinh tồn trong xã hội không dễ, cạnh tranh gay gắt, phải vì cả nhà lớn nhỏ mà làm việc liều mạng kiếm tiền, nên tự nhiên không có thời gian nghỉ. Kết quả ắt là sinh bệnh. Hạng người không thể tha thứ nhất, theo ông, là những người thức đêm đánh bài, thâu đêm nhảy nhót, không những phí thời gian, tinh lực, mà còn làm thân mệt lực kiệt, đến nỗi trăm bệnh nảy sinh.

Người xưa nói một người bệnh cả nhà không vui, nên ta phải biết trân quý giữ gìn thân thể để khỏi liên lụy cả nhà. Ông ghi lại những điều bảo kiện tối thiểu:

• Ngủ sớm dậy sớm.
• Nghỉ ngơi đúng giờ giấc.
• Ăn có lượng, chớ uống bạo ăn bạo.
• Chớ ăn đồ không sạch hoặc khó tiêu hóa.
• Không hút thuốc, không nghiện rượu.
• Ăn nhiều thức ăn bổ dưỡng, đọc nhiều sách báo có ích.
• Vận động nhiều, nhưng không vận động kịch liệt.
• Giữ mình trong sạch, tự yêu quý bản thân, không cờ bạc, không chơi bời.
• Không để tinh thần và thể xác rơi vào hoàn cảnh mệt mỏi, sợ hãi, giày vò kéo dài.
• Sau khi vận động mạnh, chớ uống lạnh ngay, nên uống nước ấm hoặc trà trước.

Nguồn: Phan Tử Ngư, Tử Vi Đẩu Số dự trắc tật bệnh (bản chữ Hán, Hương Cảng)