Nói dối thiện ý, lùi để thoát thân và lấy gậy ông đập lưng ông

Lời nói dối không phải lúc nào cũng là điều xấu

Có những câu nói sai sự thật mà người nghe nhận về thì thấy ấm lòng, và có những câu nói thật đến mức làm vỡ cả một buổi chiều yên ả.

Thành thật xưa nay được khen là đức tốt, còn dối trá thì bị ghét bỏ. Nhưng nếu cứ khăng khăng mọi lời nói sai sự thật đều xấu thì cách nhìn ấy quá cứng nhắc. Âm Dương Kinh coi nói dối và thành thật là hai mặt cùng tồn tại, giống như âm và dương, và chỉ khi đặt chúng cạnh nhau mới thấy hết phép biện chứng của việc ứng xử. Có những lời dối xuất phát từ ý tốt và nhằm một mục đích đúng đắn, để cuộc giao tiếp êm hơn và tránh được những va chạm tình cảm bất ngờ có thể gây họa.

Chuyện đầu tiên là chuyện ông Hoàng. Ông cùng mấy người bạn thân đi du lịch Tây An, dạo đầm Hoa Thanh, leo Hoa Sơn, thăm những nơi cổ kính tĩnh mịch, chơi thỏa thích đến mức quên khuấy việc mua quần áo cho vợ. Mãi đến lúc ngồi trên tàu về mới sực nhớ ra. Ông vội ghé một cửa hàng lớn ở thành phố mình, mua vội một chiếc áo liền váy. Về đến nhà, ông không dám nói thật, mà khéo léo kể rằng vợ hằng ngày đi chợ, nấu cơm, giúp chồng dạy con mà không hề phàn nàn, nên lần này ông chạy khắp các cửa hàng lớn ở Tây An mới chọn được bộ váy này. Người vợ nghe xong, mặt mày tươi tỉnh, vui vẻ mặc thử. Ông Hoàng có thể bị gọi là người sợ vợ, nhưng ông không nhu nhược. Ông sợ một chuyện nhỏ làm rạn nứt nếp nhà đang êm ấm. Giá ông thật thà nói rằng váy này mua ngay ở thành phố mình, bà vợ hẳn mất hứng. Trong những việc vụn vặt, không dính đến đại cục, chẳng cần thật thà đến mức ấy.

Chuyện thứ hai là chuyện của Lỗ Tấn, kể trong bài văn về thầy Fujino. Cuối năm học thứ hai, ông đến báo với thầy rằng sẽ thôi học ngành y và rời Sendai. Thầy tỏ vẻ buồn, như muốn nói gì mà lại thôi. Lỗ Tấn thấy vậy liền nói rằng em muốn học sinh vật học, những kiến thức thầy dạy vẫn có ích. Thật ra ông không hề có ý định ấy. Ông quyết bỏ y để theo văn vì nghĩ rằng một dân tộc ngu muội và yếu hèn thì thân thể có tráng kiện đến đâu cũng vô dụng, việc đầu tiên là phải đổi mới tinh thần, tức là thúc đẩy nền văn hóa. Nhưng để khỏi làm người thầy già tốt bụng đau lòng, ông đã nói lời từ biệt bằng một câu dối. Câu ấy dối thật, nhưng chứa đầy tình nghĩa thầy trò chân thành, còn nói thật thì chỉ làm tổn thương một người đã đặt nhiều hy vọng vào người học trò.

Lùi một bước để thoát thân: kế con ve lột xác

Gặp kẻ mạnh hơn mình mà tạm lánh đi chưa hẳn là nhu nhược. Tiến là một cách, lui cũng là một cách.

Con ve mùa hè kêu rả rích trên cây, và khi lớn lên nó phải lột lớp vỏ cũ để thành con ve mới. Mượn hình ấy, người xưa gọi kế thoát thân bằng cách để lại cái vỏ, giữ nguyên dáng vẻ như chưa đi, để đối phương cứ nhìn vào đó trong khi mình đã thoát. Cái "thoát" ở đây không phải hoảng hốt chạy trốn. Nó là đi thật khéo mà vẫn như đứng yên, giữ chặt đối phương lại để tự mình rời khỏi cảnh nguy.

Chaplin có lần mang một khoản tiền lớn về nhà lúc nửa đêm. Đi qua một đoạn đường vắng, từ sau gốc cây nhảy ra một gã to khỏe, chĩa súng bắt ông nộp tiền. Ông làm bộ run bắn, nói bằng giọng sợ sệt rằng số tiền này là của ông chủ, xin gã bắn giúp hai phát vào chiếc mũ để về còn có cớ khai báo. Gã cướp giật mũ bắn hai phát. Ông lại xin bắn thêm vào gấu quần cho giống thật, rồi vào vạt áo. Gã cướp mắng ông là đồ nhát gan đáng thương và cứ thế bóp cò, đến lúc hết đạn, tiếng súng không nổ nữa. Chaplin hiểu đạn đã cạn, liền co cẳng chạy như bay. Nếu ông chống cự hay bỏ chạy ngay lúc gã còn đạn thì khó tránh bị cướp sạch. Cách của ông là trước hết tỏ ra hèn mọn để gã mất cảnh giác, rồi dụ gã tiêu hết đạn, và đến đúng lúc mới thoát.

Cô Ngô trong dịp Tết đi chúc Tết bạn bè, về đến nhà thì thấy cửa nhà vốn khóa kỹ nay mở toang. Bước vào, cô thấy hai tên trộm đang lục hòm tủ. Một tên hoảng hốt cầm sợi dây thừng định luồn qua sau lưng cô để đóng chặt cửa, nếu cô la lên thì chúng đã siết cổ. Cô bình tĩnh lạ thường, nói to rằng đây đâu phải nhà cô Lưu, xin lỗi mình đi nhầm cửa, gật đầu chào rồi lui ra. Hai tên trộm tin cô nhầm nhà thật và không để ý nữa. Cô ra khỏi nhà liền báo bảo vệ và hàng xóm, hai tên trộm vừa bước ra khỏi cửa đã bị bắt gọn. Cách đọ sức khéo léo này cho phép đánh bất ngờ vào lúc kẻ địch đang yên trí.

Lấy gậy ông đập lưng ông

Lời nói của người ta nhiều khi tự chứa mâu thuẫn, chỉ cần khéo dẫn dắt là mâu thuẫn ấy tự lộ ra.

Khi sự mâu thuẫn trong lời nói của đối phương còn ẩn kín, có thể khéo léo dẫn dắt cho nó lộ rõ hơn, rồi chờ thời cơ phản kích. Phương pháp này nắm lấy chỗ tự mâu thuẫn của đối phương, vạch ra để lời nói và hành động của họ đối chọi nhau, chỗ vô lý của họ tự phơi bày. Thế giới vốn đầy mâu thuẫn, và hễ ứng xử hằng ngày biết để ý thì dễ dàng phát hiện, rồi bắt đối phương tự vả vào miệng mình, giành lấy thế chủ động.

Đầu những năm ba mươi của thế kỷ trước, nhà giáo dục Đào Hành Tri đi xem kịch ở rạp Quốc Thái. Người soát vé thấy ông mặc đồ vải thường, chân đi giày vải không tất, nên không cho vào. Ông không giận, không cãi, đứng sang một bên. Lát sau mấy cô gái tân thời ăn mặc hở hang bước tới, người soát vé lễ phép mời vào ngay. Lúc ấy ông mới bước lên hỏi: mấy cô này không đi tất mà còn hở cả ngực lộ cả vai, các ông cho vào, vậy tôi chỉ không đi tất mà không được vào là sao? Người soát vé cứng họng, đành chắp tay mời ông vào rạp. Anh ta cư xử như vậy chẳng qua do thói quen từ môi trường, còn Đào Hành Tri nắm đúng thái độ khác nhau của anh ta với những người khác nhau, chỉ ra chỗ tự mâu thuẫn và mỉa mai quan niệm trọng áo mũ ấy.

Chuyện "ông già và hoàng tử" cũng cùng ý. Một ông già nghèo nghe nói hoàng tử thích chuyện trò với người thông minh nên đến kinh đô cầu gặp. Hoàng tử nhìn thấy quần áo ông cũ kỹ nhếch nhác liền bảo lính đuổi đi. Ông đến nhà người bạn ở kinh đô, được bạn cho mượn bộ áo mới. Hôm sau ông đến lại, lần này hoàng tử vừa thấy một người ăn mặc tươm tất liền mời vào, bày cả bữa trưa thịnh soạn. Ngồi vào bàn, ông không ăn mà lấy đồ ăn nhét vào túi áo. Hoàng tử hỏi vì sao, ông đáp: hôm qua tôi đến với bộ áo cũ, ngài không muốn gặp. Hôm nay tôi đến với bộ áo mới, ngài mời vào ăn. Vậy đồ ăn này không dành cho tôi, nó dành cho bộ áo mới của tôi. Hoàng tử không còn biết nói gì, chỉ muốn chui xuống đất. Đánh giá một người không thể chỉ nhìn vẻ ngoài.

Việc lớn hóa nhỏ, việc nhỏ bỏ đi

Có chuyện làm mất vui chỉ vì ta cho nó to hơn thực tế, và một tiếng cười đúng lúc đủ thu nó nhỏ lại.

Trong đời, thế nào cũng gặp những chuyện làm mất vui. Nếu không có cách ứng phó kịp thời, ta dễ rơi vào thế bí. Cách hay là đặt nỗi khó chịu nhất thời ấy bên cạnh cả cuộc đời mình để thấy nó nhỏ, không đáng mất thì giờ buồn. Dùng tiếng cười, chuyển việc lớn thành việc nhỏ, là một phương pháp hữu hiệu để làm đơn giản vấn đề.

Ở một bữa tiệc mừng thọ đang vui, đứa cháu sắp thi đại học vô ý va vào, làm vỡ chiếc phích nước. Cháu luống cuống, mọi người cũng có cảm giác ngày mừng thọ bị mất vui. Ông nội giật mình một chốc rồi cười ha hả: chiếc phích ấy đáng vỡ từ lâu rồi, năm nay cháu thi đại học thì không thể mãi ở trình độ cũ, hôm nay trong ngày vui mà vỡ chiếc phích cũ là điềm tốt, cháu sẽ đậu. Mọi người nghe xong lại nói cười như cũ. Nếu ông quở trách ngay trước mặt đứa cháu, bữa tiệc ắt hỏng. Ông gắn hai chữ "trình độ" của việc học với chiếc "phích" vừa vỡ, vừa an ủi cháu, vừa kéo bữa tiệc trở lại.

Một đám cưới ở quê cũng có chuyện tương tự. Theo lệ, chú rể cô dâu ăn uống rồi đi từng bàn mời rượu. Mâm đầu tiên, người phục vụ bưng lên chiếc đĩa nhựa vàng chất đầy kẹo cưới và bánh, đặt xuống bàn thì kêu "rắc" một tiếng, đĩa nứt vỡ. Mọi con mắt đổ dồn về đó. Người phục vụ hoảng hốt buột miệng: sao lại là đĩa vỡ thế này? Câu ấy như tiếng sấm giữa phòng cưới, bầu không khí chốc lát căng thẳng. Chú rể nhanh trí nói to: phá cũ lập mới, đổi phong tục tập quán, chúng ta sắp có chuyện tốt! Cả hội trường reo mừng. Trong ngày vui, người ta rất kiêng điềm gở, nên câu của người phục vụ là một vết nứt thật sự, còn lời giải thích khéo của chú rể đưa đầu đề từ chiếc đĩa vỡ sang chuyện đổi mới hợp với buổi lễ, dẫn mọi người ra khỏi chỗ bực mình. Cái dí dỏm đúng lúc chính là trí tuệ, và người biết dí dỏm thường là người giỏi nghĩ theo hướng ngược lại.

Trèo cao rồi rút thang

Có những chuyện mà hỏi thẳng thì đối phương chối, vì vậy phải để họ tự bước lên một chỗ không còn lối lùi.

Tục ngữ nói trèo càng cao càng khó xuống. Binh pháp Tôn Tử từng ví việc chủ soái giao nhiệm vụ cho thuộc hạ như bảo người ta trèo lên cao rồi rút thang đi, khiến họ chỉ có thể tiến mà không thể lùi. Từ quân sự, nó chuyển thành một cách ứng xử. Khi chưa nắm chắc sự thật về một điều gì đó ở đối phương mà họ có thể chối cãi, ta rất khó gạt mây thấy mặt trời. Lúc ấy nên bắt đầu từ một chuyện khác, dẫn họ từng bước đến gần mục đích của mình, và khi họ đã tiến sát thì nói rõ ý đồ ngay. Họ nhận ra thì đã mắc vào thế, muốn rút cũng đã muộn. Phải nắm đúng giờ phút then chốt, thời cơ chín thì rút thang ngay, kẻo họ tỉnh ra rồi chạy thoát cùng cả chiếc thang.

Một chủ tiệm quần áo ở một thành phố nọ làm ăn ngày càng lớn, doanh thu tăng cao. Cơ quan thuế yêu cầu ông nộp thêm một khoản thuế, ông không thừa nhận mức doanh thu ấy. Một nhân viên thuế đến nhiều lần, lần nào cũng bị ông đối phó cho qua chuyện. Hôm ấy, một cán bộ thuế khác là ông Đàm đến. Sau vài câu chào hỏi, ông Đàm đổi giọng quan tâm, hỏi chủ tiệm có muốn nhận một mối hàng lớn không, chính là lô complet hai trăm bộ lần trước. Chủ tiệm đang muốn nhập một loạt complet cho mùa mới, nên hỏi giá. Ông Đàm báo mỗi bộ một trăm tám mươi nhân dân tệ, mua cả lô thì giảm chín phần trăm, rồi chọc: ông có nhát gan không, đáng tiếc ông không có bụng dạ này. Chủ tiệm bật lại, nói sẽ mua tất. Ông Đàm nhắc quy tắc cũ, tiền hàng phải trả hết trong hai tháng, lại là hơn ba vạn nhân dân tệ. Chủ tiệm cãi rằng từ đầu năm đến nay tháng nào mình cũng bán trên hai vạn. Ông Đàm lúc ấy mới nói: được, vậy trước hết nộp số thuế bổ sung của mấy tháng nay đã, rồi bàn tiếp. Chủ tiệm chỉ kịp thốt lên một tiếng.

Người đi trước thất bại vì chưa tìm hiểu doanh thu của chủ tiệm, không biết ông ta ưa gì và giỏi gì, nên không bốc đúng thuốc. Ông Đàm chọn "chiếc thang" rất chuẩn: việc buôn bán complet, thứ hấp dẫn nhất với đối phương. Chủ tiệm yên tâm trèo lên vì hai lẽ. Một là ông Đàm từng làm môi giới cho lô hàng ấy, nhắc đến "lô complet lần trước" giúp ông ổn định tâm lý và xóa nghi ngờ. Hai là ông dùng cách kích tướng, chế giễu chủ tiệm thiếu can đảm, khiến chủ tiệm trèo nhanh hơn. Khi chủ tiệm đã trèo đủ cao, ông Đàm rút thang ngay, cắt đường lui, chủ tiệm tiến thoái lưỡng nan và đành nộp thuế theo quy định.

Nguồn: Tư Mã Sơn Nhân, Nguyên An, Âm Dương Kinh.