Ngỗ Hợp: Quỷ Cốc Tử bàn đạo lý chọn đúng minh chủ để đi theo

Ngỗ Hợp: trung thành không có nghĩa là mù quáng

Trong toàn bộ mưu lược của Quỷ Cốc Tử, "Ngỗ Hợp" có lẽ là thiên dễ gây tranh cãi nhất, bởi nó động chạm tới một giá trị vốn được đề cao trong văn hoá Á Đông: lòng trung thành. "Ngỗ" nghĩa là trái nghịch, là rời bỏ; "Hợp" nghĩa là hợp tác, là quy thuận. Ghép lại, thiên này bàn về việc: có những lúc, rời bỏ một minh chủ để theo một minh chủ khác không phải là bội phản, mà là một lựa chọn khôn ngoan, thậm chí cần thiết — miễn là người ta biết đọc đúng thời thế trước khi quyết định rời đi hay ở lại.

Quỷ Cốc Tử không cổ suý cho sự phản trắc tuỳ tiện. Ông đặt ra một tiêu chuẩn rất rõ: trước khi chọn theo ai, người có mưu lược cần đánh giá cho kỹ hai điều — "quyền", tức thực lực và tiềm năng thật sự của người mình định theo, và "tình", tức tâm tư, đạo lý, cách đối đãi với người dưới quyền của người đó. Đánh giá đúng rồi mới quyết định gắn bó, và một khi đã gắn bó thì cần trọn vẹn, hết lòng — cái "ngỗ hợp" không nằm ở việc đổi lòng liên tục, mà nằm ở việc dám rời bỏ một lựa chọn sai lầm ban đầu để đi tới đúng nơi mình nên ở.

Sách còn đặt ra một nguyên tắc mang tính phổ quát hơn: đạo "ngỗ hợp" không chỉ áp dụng cho việc chọn minh chủ để phò tá, mà áp dụng cho vạn sự trong thiên hạ. Vạn vật đều có hai mặt đối lập, có hợp thì có ly, có thuận thì có nghịch; không có mối liên kết nào là tuyệt đối bền vững, cũng không có sự chia lìa nào là tuyệt đối cuối cùng. Người hiểu đạo phải nhìn thấu quy luật ấy, để không quá bám chấp vào một trạng thái nhất thời, dù là trạng thái hợp tác hay trạng thái đối nghịch. Chính vì tính phổ quát ấy, thiên "Ngỗ Hợp" được xem như một chiếc bản lề nối giữa những thiên bàn về kỹ thuật du thuyết cụ thể ở phần đầu, với những thiên bàn sâu hơn về đạo lý ứng biến ở phần sau của bộ sách.

Y Doãn, Lã Thượng: năm lần bảy lượt để tìm đúng một minh chủ

Cố Y Doãn ngũ tựu Thang, ngũ tựu Kiệt, nhi hậu quy Thang. Lã Thượng tam tựu Văn Vương, tam nhập Ân, nhi hậu quy Chu.

Y Doãn năm lần theo vua Thang, năm lần theo vua Kiệt, sau cùng mới quyết định gắn bó hẳn với Thang. Lã Thượng ba lần theo Chu Văn Vương, ba lần vào đất Ân, sau cùng mới quyết định quy thuận nhà Chu. Cả hai không phải là những kẻ ba phải; ngược lại, chính vì thấu hiểu sâu sắc đạo lý về mệnh trời hướng về đâu, họ mới dám thử thách, dò xét kỹ lưỡng đến vậy trước khi đặt trọn niềm tin.

Y Doãn, theo truyền thuyết, vốn là một người tài giỏi xuất thân hàn vi, nhiều lần tìm đến rồi lại rời xa cả vua Kiệt nhà Hạ lẫn vua Thang nhà Thương, quan sát cách hành xử của cả hai trước khi kết luận: Kiệt là một ông vua tàn bạo, mất lòng dân, còn Thang là người có đức, xứng đáng được phò tá để lập nên một triều đại mới. Lã Thượng — nhân vật sau này được biết tới nhiều hơn với tên Khương Tử Nha — cũng trải qua một hành trình tương tự, dò xét cả triều Ân lẫn triều Chu, trước khi chọn phò tá Chu Văn Vương, góp phần đặt nền móng cho nhà Chu kéo dài hàng trăm năm sau đó. Cả hai câu chuyện, dù mang màu sắc truyền thuyết, đều được người đời sau xem như hình mẫu chuẩn mực cho đạo lý "ngỗ hợp": không trung thành với một cá nhân bằng mọi giá, mà trung thành với đạo lý, với điều đúng đắn mà cá nhân ấy đại diện.

Thúc Tôn Thông: người thức thời giữa buổi loạn ly cuối đời Tần

Nếu Y Doãn và Lã Thượng thuộc về một thời đại xa xôi, gần như huyền sử, thì câu chuyện của Thúc Tôn Thông — xảy ra ngay trong giai đoạn nhà Tần sụp đổ, các thế lực nổi lên tranh giành thiên hạ — lại cho thấy đạo lý "ngỗ hợp" vận hành cụ thể ra sao giữa một chính sử được ghi chép rõ ràng.

Thúc Tôn Thông vốn là một Nho sinh, từng phục vụ dưới triều Tần Nhị Thế. Khi quân khởi nghĩa nổi lên khắp nơi, giữa lúc cả triều đình còn đang tranh cãi có nên gọi đó là "giặc" hay chỉ là "trộm cướp vặt" để tránh làm nhà vua thêm lo sợ, Thúc Tôn Thông nhìn thấu tình thế đã đổi thay không thể cứu vãn, khéo léo chọn lời tâu vừa phải để toàn thân, rồi âm thầm tìm đường rời bỏ triều đình đang trên đà sụp đổ. Ông lần lượt đi theo vài thế lực nổi dậy khác nhau, quan sát, đánh giá, cho tới khi tìm đến và quyết định gắn bó hẳn với Lưu Bang.

Sau khi Lưu Bang lên ngôi, dựng nên nhà Hán, một vấn đề nan giải nảy sinh: phần lớn công thần khai quốc đều xuất thân từ tầng lớp bình dân, quen nếp sống phóng khoáng nơi trận mạc, không quen với lễ nghi triều chính. Mỗi khi thiết triều, các đại thần uống rượu say sưa, tranh công cãi vã, thậm chí rút kiếm khua loạn ngay giữa điện, khiến Lưu Bang nhiều phen bối rối, mất hết uy nghiêm của một bậc thiên tử. Thúc Tôn Thông nhận ra đây chính là thời cơ để khẳng định giá trị của mình, xin được soạn ra một bộ lễ nghi triều đình phù hợp, vừa đủ trang nghiêm để giữ thể diện nhà vua, vừa không quá rườm rà đến mức khiến các công thần xuất thân võ tướng khó lòng thích nghi.

Ông cùng vài chục Nho sinh dành hơn một tháng ròng nghiên cứu lễ nghi các đời trước, soạn thảo, diễn tập kỹ lưỡng, rồi trình lên Lưu Bang bộ quy tắc hoàn chỉnh. Ngày lễ nghi mới chính thức được áp dụng, cả triều đình răm rắp theo đúng thứ tự, không còn cảnh tranh cãi, ẩu đả như trước. Lưu Bang vô cùng hài lòng, thốt lên rằng đến hôm nay ông mới thực sự cảm nhận được cái uy của một hoàng đế. Thúc Tôn Thông được trọng thưởng, thăng chức, còn bộ lễ nghi triều đình do ông đặt ra được các triều đại sau đó tiếp tục sử dụng, ảnh hưởng suốt hai ngàn năm lịch sử phong kiến Trung Hoa.

Cái đáng nói nhất trong câu chuyện Thúc Tôn Thông không phải ở tài soạn lễ nghi, mà ở chỗ ông biết chính xác thời điểm nào nên rời bỏ, thời điểm nào nên gắn bó trọn vẹn. Ông không trung thành mù quáng với triều Tần đã mục ruỗng, cũng không nhảy việc tuỳ tiện hết chủ này sang chủ khác mà không có chủ đích — mỗi lần rời đi đều là một bước quan sát, đánh giá kỹ lưỡng, cho tới khi tìm được đúng người xứng đáng để dốc lòng phụng sự.

Một chi tiết khác cũng đáng chú ý: ngay cả sau khi đã tìm được minh chủ xứng đáng, Thúc Tôn Thông vẫn phải kiên nhẫn chờ đúng thời điểm để chứng minh giá trị của mình, chứ không vội vàng thể hiện ngay từ đầu. Trong suốt giai đoạn đầu phục vụ Lưu Bang, ông gần như không có cơ hội nổi bật, bị nhiều người xem thường vì xuất thân Nho sinh giữa một tập thể toàn võ tướng xuất thân áo vải. Ông không vì vậy mà nản lòng hay tìm cách rời đi lần nữa, mà âm thầm chờ đợi, cho tới khi đúng vấn đề nảy sinh — sự hỗn loạn trong triều nghi — mới là lúc sở trường của ông thực sự có đất dụng võ. "Ngỗ Hợp" vì vậy không chỉ là thuật chọn đúng người để theo, mà còn là thuật kiên nhẫn chờ đúng thời điểm để phần đóng góp của mình được nhìn nhận đúng giá trị.

Khi nào nên ở lại, khi nào nên rời đi: một câu hỏi không có đáp án cố định

Đặt ra ngoài bối cảnh cung đình, câu hỏi "ngỗ hợp" — khi nào nên gắn bó, khi nào nên rời đi — vẫn là một trong những câu hỏi khó trả lời nhất mà bất cứ ai cũng phải đối diện ít nhất một lần trong đời, dù là trong công việc, trong một mối quan hệ, hay trong việc theo đuổi một con đường sự nghiệp. Không ít người chọn ở lại quá lâu trong một môi trường không còn phù hợp, chỉ vì sợ hãi sự thay đổi, hoặc nhầm lẫn giữa sự kiên trì đáng quý với sự cố chấp vô ích. Ngược lại, cũng không ít người rời đi quá sớm, quá dễ dàng, ngay khi vừa gặp khó khăn đầu tiên, mà chưa kịp đánh giá thấu đáo liệu khó khăn ấy có phải dấu hiệu của một vấn đề gốc rễ, hay chỉ là một giai đoạn thử thách nhất thời cần vượt qua.

Bài học từ Y Doãn, Lã Thượng và Thúc Tôn Thông gợi ý một cách tiếp cận cân bằng hơn cho câu hỏi này: quyết định rời đi hay ở lại không nên dựa trên cảm xúc nhất thời — một cơn giận, một lần thất vọng — mà nên dựa trên một quá trình quan sát đủ dài để đánh giá cho được hai điều căn bản. Thứ nhất, thực lực và tiềm năng thật sự của nơi mình đang gắn bó có còn phù hợp với những gì mình mong muốn đạt được hay không. Thứ hai, và quan trọng không kém, giá trị cốt lõi, cách đối xử với con người ở nơi đó có còn giữ được sự chính trực cần thiết hay đã biến chất. Một khi cả hai điều này đều cho thấy tín hiệu xấu, kiên trì thêm không phải là đức tính, mà là một dạng cố chấp gây hại cho chính mình.

Bài học Ngỗ Hợp cho người đời sau

Y Doãn, Lã Thượng, Thúc Tôn Thông — ba con người, ba thời đại khác nhau, nhưng đều minh hoạ cho cùng một tinh thần: sự trung thành có giá trị chỉ khi nó được đặt đúng chỗ, chứ không phải khi nó được giữ một cách máy móc, bất kể đúng sai.

Tinh thần này gần với điều mà Khổng Tử từng dạy về sự khác biệt giữa "hoà" và "đồng": người quân tử biết hoà hợp với người khác mà vẫn giữ được chính kiến riêng, chứ không đánh mất mình chỉ để lấy lòng, để tỏ ra trung thành bề ngoài. Nhìn rộng hơn, đạo lý "ngỗ hợp" cũng gần gũi với quan niệm về sự biến dịch không ngừng của vạn vật trong Kinh Dịch: thời thế luôn đổi thay, và người khôn ngoan là người biết tuỳ thời mà điều chỉnh vị trí của mình, chứ không cố chấp bám giữ một quyết định đã không còn phù hợp.

Nhưng cũng cần thừa nhận, không phải ai cũng có được điều kiện để "dò xét" nhiều lần như Y Doãn hay Lã Thượng, càng không phải ai cũng đủ bản lĩnh để rời bỏ một môi trường quen thuộc mà không có gì chắc chắn ở phía trước. Đây chính là chỗ khó nhất khi đem đạo lý "ngỗ hợp" áp dụng vào đời sống hiện đại: sách chỉ ra nguyên tắc phải quan sát kỹ trước khi quyết định, nhưng không thể thay con người đưa ra bản lĩnh để hành động theo đúng những gì mình đã quan sát được. Nhiều người nhìn ra rõ ràng một môi trường không còn phù hợp, nhưng vẫn chọn ở lại vì sự an toàn của cái quen thuộc, hơn là sự bất định của một khởi đầu mới. Đọc lại ba câu chuyện trên, có lẽ điều đáng học không chỉ là cách quan sát, mà còn là sự can đảm để hành động đúng theo những gì mình đã quan sát được, dù điều đó đồng nghĩa với việc phải bước ra khỏi một chỗ đứng tưởng như đã ổn định.

Cũng cần nói thêm một điều để tránh hiểu lầm: "Ngỗ Hợp" không phải là tấm bình phong để biện minh cho việc phản bội bất cứ lúc nào thấy bất lợi cho bản thân. Y Doãn, Lã Thượng, Thúc Tôn Thông đều chỉ rời bỏ khi đã quan sát kỹ lưỡng, khi lý do rời bỏ gắn liền với đạo lý chung — một minh chủ tàn bạo, một triều đại đã mục ruỗng — chứ không phải chỉ vì lợi ích vặt vãnh trước mắt. Nếu tách rời quá trình quan sát kỹ lưỡng ấy ra khỏi kết quả cuối cùng, "ngỗ hợp" rất dễ bị hiểu sai thành một tấm giấy thông hành cho sự tráo trở, phản bội bất cứ lúc nào cảm thấy có lợi hơn — trong khi bản chất của nó lại nằm ở chính cái quá trình cân nhắc thấu đáo, chứ không nằm ở hành động rời đi tự thân.

Đây cũng là ranh giới mỏng manh nhất của cả thiên "Ngỗ Hợp": cùng một hành động rời bỏ, người ngoài nhìn vào có thể đánh giá là khôn ngoan hoặc là bội bạc, tuỳ thuộc hoàn toàn vào động cơ thật sự đứng sau nó. Quỷ Cốc Tử, qua thiên này, không trao cho người đọc một câu trả lời có sẵn cho từng tình huống cụ thể, mà chỉ trao một nguyên tắc để tự mình cân nhắc: đủ tỉnh táo để nhận ra khi nào một sự gắn bó đã không còn xứng đáng, và đủ trung thực với chính mình để phân biệt giữa một quyết định rời đi có suy xét, với một sự chạy trốn núp bóng danh nghĩa "ngỗ hợp". Cũng giống như Lão Tử từng bàn về lẽ mềm thắng cứng, sự khôn khéo thật sự không nằm ở việc bám chặt lấy một lập trường cho tới cùng, mà nằm ở khả năng uyển chuyển đúng lúc, đúng chỗ, để cuối cùng đi tới đúng nơi mình cần đến — với người xưa là một minh chủ xứng đáng, với người đời nay có thể là một công việc, một con đường, một cộng đồng thực sự phù hợp với giá trị của chính mình.

Nguồn: Quỷ Cốc Tử - Mưu Lược Toàn Thư (Công ty Văn hóa Minh Lâm xuất bản, 2010), phần Ngỗ Hợp, cùng nguồn sử liệu Sử Ký về Y Doãn, Lã Thượng, Thúc Tôn Thông.