Giữ kín ý định, biết đứng đúng chỗ và thỏ khôn đào ba hang

Giữ kín ý định, để sự thật tự lên tiếng

Có người nói hay hơn làm, và có người chỉ làm, rồi để kết quả nói thay mình.

Người ta do ý chí và bẩm tính khác nhau, nên có người thích nói khoác, nói chắc như đinh đóng cột, nhất là những người đàn ông nhiều chí lớn. Để tỏ ra mình hơn người, họ hay dùng hình thức tuyên bố quyết tâm, với người thân, với bạn bè, với người yêu, thậm chí với đối thủ cạnh tranh, cứ ba hoa như thể mình là nhất thiên hạ. Họ không hiểu rằng hát hay không bằng nói hay, nói hay không bằng nghe hay. Nói bạ đâu ra đó, rất có thể ta để lộ ý định của mình cho đối thủ biết. Đôi khi chính ta có thể đạt mục tiêu, nhưng vì tiết lộ bí mật mà bị người gây cản trở, đến nửa đường thì đứt gánh. Những ví dụ như thế xưa nay kể không hết.

Muốn làm việc gì thì hãy biết giữ kín ý định và để nó bất ngờ. Ngậm miệng ăn tiền thì thắng lợi đã nắm chắc, vì sự thật thắng hùng biện: khi ta làm nên một việc, không cần nói ra, sự thật tự nó sẽ nói thay. Những người xuất thân không hiển hách, vì sao từng bước leo lên đỉnh quyền lực? Những người vốn liếng không dày, vì sao thắng được đối thủ mạnh hơn trên thị trường, quay đi quay lại mấy vòng đã thành ông chủ lớn khiến người ngưỡng mộ? Khi người ta truy hỏi, khi báo chí phỏng vấn, khi ống kính hướng về họ, ai cũng nghĩ họ sẽ nói ra bí quyết. Nhưng họ phần lớn chỉ mỉm cười: thành công chẳng có bí quyết gì, chỉ là cần mẫn và thật thà làm việc. Hoặc nói đùa: tôi chỉ là mèo mù vớ được cá rán. Có phải những người thành công thật sự không có bí quyết nào? Không phải. Xưa nay, bất kể làm việc gì, người thành công đều vừa biết dùng "dương mưu", vừa giỏi dùng "âm mưu". Âm dương hài hòa đầy đủ mới thành công.

Xưa có ba thư sinh cùng lên kinh dự thi, nhưng ai cũng không chắc mình đỗ hay trượt. Giữa đường, họ qua một ngôi miếu và mời một vị lão hòa thượng đoán tiền đồ. Vị lão hòa thượng nhìn họ hồi lâu, lim dim mắt bấm đốt ngón tay, rồi quay về phía ba người giơ lên một ngón tay và nói: đây chính là kết quả thi của các cậu. Ba thư sinh đi rồi, một chú tiểu đứng cạnh khó hiểu hỏi: thưa sư phụ, người giơ một ngón tay là có ý gì, phải chăng nói một trong ba người đỗ? Nếu kết quả không phải vậy thì sao? Lão hòa thượng vuốt râu cười ha hả: yên tâm, tất cả đều nằm trong tay ta.

Một thời gian sau, ba vị tú tài thi xong, lại đến miếu, tặng nhiều quà hậu hĩnh cho lão hòa thượng và khen ông tính toán như thần. Lão hòa thượng chỉ cười ha hả, chẳng hề hỏi kết quả thi. Họ đi rồi, chú tiểu vẫn mù tịt, hỏi: sư phụ sao đến kết quả thi cũng không hỏi mà đã nhận quà? Lão hòa thượng xoa cái đầu trọc của chú: ta không cần hỏi. Kết quả thi của họ ta đã đoán trúng từ trước, bất kể thế nào cũng không vượt khỏi tính toán của ta. Chú tiểu cầu xin giải thích, lão lại giơ một ngón tay: ngón tay này bao trùm mọi tình huống của ba người ấy. Nếu một người đỗ, ta đoán đúng. Nếu hai người đỗ, một người trượt, ta cũng đoán đúng. Nếu cả ba đỗ, ta vẫn đoán đúng, vì một ngón tay này chính là ý "cùng đỗ". Chú tiểu nể phục sát đất. Trong đời ta cũng thường gặp những việc phải chọn lựa, phán đoán, đừng nói dứt khoát, nói toạc ra hết, và có thể học vị lão hòa thượng một chiêu.

Biết vứt bỏ, biết đứng đúng chỗ của mình

Có những người sinh ra để cầm cờ, và có những người sinh ra để giúp ai đó cầm cờ.

Phần đông những người làm nên sự nghiệp đều có dưới tay một lớp người cốt cán đắc lực, một lòng trung thành để sai bảo. Nhưng đã là người dưới quyền thì phải cúi đầu nghe chỉ huy, kể cả có lúc phải hy sinh lợi ích của chính mình. Người ta có một chỗ sai là luôn mong mình làm ông chủ, vượt hơn người khác, đứng ở vị trí lãnh đạo điều khiển người khác. Điều này tốt hay không? Người có chí lớn thì nói chung không có gì không tốt. Nhưng trên thực tế đại đa số không đủ tài năng và cơ hội làm lãnh đạo, nên bằng lòng với phận mình cũng chẳng kém chẳng xấu gì. Bằng lòng làm trợ thủ cho người khác, giúp người khác hoàn thành sự nghiệp, chưa chắc không phải là vị trí thích đáng nhất của đời bạn.

Kinh Dịch bàn về quan hệ giữa thời cơ và vị trí cũng không nói vị trí càng cao càng tốt. Quẻ Càn, hào dương thứ tư: hoặc nhảy trong vực, không lỗi. Rồng trong vực sâu lúc nào cũng có thể bay lên. Hào dương thứ năm: rồng bay trên trời, lợi gặp bậc đại nhân. Nhưng đừng nghĩ rồng bay cao nữa là tốt hơn, vì đến hào trên cùng là "rồng bay quá cao ắt có hối". Rồng bay đến chỗ cao nhất thật ra không tốt, lúc nào cũng nguy hiểm. Đó là tư tưởng rất biện chứng. Viên Thế Khải trong lịch sử Trung Quốc đã làm Tổng thống mà còn muốn lên làm Hoàng đế, kết quả gặp sự phản kháng của cả nước và thất bại thảm hại. Lâm Bưu những năm chiến tranh lập công lớn, được khen là tướng quân thường thắng, sau khi lập nước chức vụ cứ thăng lên đến Phó chủ tịch Trung ương Đảng, đáng lẽ nên biết đủ, nhưng ông lại có dã tâm lớn hơn và rơi vào kết cục thất bại, mang tiếng xấu. Leo càng cao, ngã càng đau.

Vì vậy mỗi người nên căn cứ từng trải, quá trình học, năng lực và cả cơ hội của mình mà xếp cho mình con đường tốt nhất, giống như lời Kinh Dịch: nhìn mình một cách biện chứng, đừng làm việc vượt sức mình. Khiêng kiệu thổi kèn có gì không tốt? Thay người khác lấy giang sơn có gì không tốt? Gia Cát Lượng có tài lược lớn, và ông thật sự tìm được chỗ đứng đắc địa. Nếu ban đầu ông không cam tâm làm nhân vật số hai mà đi tranh vị trí số một với Lưu Bị, thì chẳng những không được ghi tên sử xanh và thực hiện lý tưởng lớn, mà còn có thể vừa ra khỏi lều tranh đã bị Trương Phi, Quan Công chém đầu. Lưu Bá Ôn, công thần khai quốc nhà Minh, cũng có trí tuệ như Gia Cát Lượng, nếu không một lòng trung thành giành giang sơn cho Chu Nguyên Chương thì cũng không được lịch sử ca ngợi. Chu Nguyên Chương xuất thân nghèo hèn, không học vấn, thậm chí từng đi ăn mày, nhưng chỉ cần bạn nhận định mình là người cốt cán giành thiên hạ cho ông, bạn sẽ phát huy đủ tài trí và thực hiện lý tưởng đời mình. Làm lãnh tụ có cái tốt của lãnh tụ, làm cấp dưới có cái tốt của cấp dưới, tất cả đều phải tùy thế của mình. Nhưng cam tâm làm cấp dưới đòi hỏi tố chất tâm lý khá tốt. Có lúc vì lợi ích của cấp trên mà hy sinh quyền lợi riêng cũng không nên tiếc. Nếu bạn là con tốt và cấp trên muốn dùng kế bỏ tốt giữ xe, bạn tính sao?

Thỏ khôn đào ba hang

Địa vị con người thay đổi không ngừng, và người khôn không tựa vào một cây duy nhất.

Địa vị và hoàn cảnh của con người trong xã hội liên tục biến đổi, có biến đổi dự đoán được và tự chủ được, nhưng nhiều biến đổi thì không. Vì thế phải tính trước, chuẩn bị nhiều đường. Ví dụ quen thuộc là chuyện Mạnh Thường Quân. Thời Chiến Quốc, Điền Văn nước Tề kế thừa đất phong Tiết Thành của cha là Điền Anh, được phong Mạnh Thường Quân. Ông hiếu khách, thu nạp tân khách các nước chư hầu và cả kẻ có tội chạy trốn, nên có mấy nghìn thực khách. Thực khách đông thì tiếng hiếu khách của ông lan xa. Tần Chiêu Vương nghe tiếng ông có tài đức, mời về làm thừa tướng. Làm thừa tướng nước Tần lẽ ra là việc tốt, nhưng người từ ngoài vào nắm chính quyền dễ bị ghen ghét, cũng dễ gây nghi kỵ cho vua. Có người nói với Chiêu Vương: Mạnh Thường Quân là người tài đức nhưng là người nước Tề, nay làm thừa tướng nước Tần ắt lo cho Tề trước, lo cho Tần sau, nước Tần nguy mất. Chiêu Vương liền đổi ý, không những không cho làm thừa tướng mà còn giam ông lại, định giết.

Lâm cảnh nguy, ông phải tìm cách thoát thân. Nghĩ đi nghĩ lại, người có thể điều khiển ý chí của vua là Hạnh Phi được vua sủng ái. Nhưng quà đưa đi, Hạnh Phi đều không để mắt, chỉ muốn một chiếc áo lông cáo trắng. Chiếc áo ấy là vật hiếm thế gian chỉ có một, mà ông vừa vào Tần đã dâng cho Chiêu Vương mất. Bí quá, ông nhớ trong các môn khách có một người giỏi làm kẻ trộm, bèn nhờ lẻn vào kho cất đồ trong cung lấy chiếc áo ấy dâng Hạnh Phi, và quả nhiên Chiêu Vương tha tội cho ông về Tề. Sợ Chiêu Vương hối hận, ông vội dẫn môn khách chạy nhanh, nửa đêm đến cửa quan Hàm Cốc. Luật nước Tần là gà gáy mới mở cửa ải, mặt trời lặn thì đóng. Đến nửa đêm còn sớm quá, nếu vua Tần sai người đuổi theo thì ông khó tránh nạn nên rất lo. Lúc đó trong môn khách có một người có tài bắt chước tiếng gà gáy, liền gáy, làm tất cả gà nhà dân quanh cửa ải gáy theo. Lính canh tưởng trời sắp sáng, mở cửa cho ra. Ông đi chưa được bao lâu một bữa cơm thì quân Tần đuổi đến nhưng đã không kịp. Cuộc ra đi ấy chủ yếu để tránh họa, cũng có thể coi là thượng kế, lúc ấy ông không có ý gây chiến với Tần.

Ông về Tề, được bổ làm thừa tướng chủ trì chính sự. Nhưng danh tiếng ông quá lớn, vua Tề lại nghe lời gièm pha nên luôn nghi ngờ. Tần và Sở cũng ghen ghét danh tiếng ông, dùng kế ly gián ông với vua Tề. Vua Tề cho rằng danh ông cao hơn vua nên lộng quyền ở nước Tề, ông lâm cảnh đi cũng khó, ở cũng khó. Trong môn khách có người tên Phùng Hoan biết rõ ông đang như cây to gặp gió lớn, dây đàn căng dễ đứt, nên tích cực vạch cho ông đường lui. Trước hết, Phùng Hoan nhắc lại việc khi được sai đến đất phong Tiết Thành thu tiền lãi cho vay, ông đã cho những người hoạn nạn thêm thời gian, còn những người nghèo không trả nổi thì lấy giấy nợ đốt đi, nhờ vậy mua được lòng người cho Mạnh Thường Quân. Nhờ thế khi vua Tề gặp tai họa của Điền Giáp rồi nghi ngờ ông xúi giục, ông chạy ra Tiết Thành tránh nạn, đi chưa đầy trăm dặm dân già trẻ đã dắt nhau ra đón giữa đường. Tiết Thành trở thành nơi an thân của ông.

Nhưng Tiết Thành nhỏ hẹp, chỉ đủ an thân chứ chưa thể lập mệnh. Phùng Hoan bèn nói với ông: thỏ khôn phải có ba hang mới thoát chết. Nay ngài mới có một hang, chưa thể kê cao gối nằm. Xin cho tôi đào thêm hai hang nữa. Ông đi xe đến nước Tần, có thuyết nói đến nước Ngụy, du thuyết vua Tần, khiến nhà vua phái mười cỗ xe, trăm dật vàng đến rước ông. Rồi trước khi sứ Tần lên đường, Phùng Hoan chạy gấp về Tề du thuyết vua Tề, khiến vua Tề triệu ông về khôi phục chức thừa tướng, ban đất cũ, thêm hàng nghìn hộ dân. Phùng Hoan bấy giờ nói: ba hang đã xong, ngài kê cao gối được rồi.

Về sau vua Tề lại muốn phế ông, ông sợ họa đến mình nên sang nước Ngụy, được Ngụy Chiêu Vương dùng làm thừa tướng, rồi liên hợp với Tần, Triệu, Yên cùng đánh Tề. Vua Tề chết ở ngoài, Tề Tương Vương lên ngôi, sợ ông liên hợp với ngoại bang nên thân thiện trở lại. Trong cuộc cạnh tranh giữa các nước, ông đứng trung lập với chư hầu, không thuộc phe nào, và làm thừa tướng mấy chục năm mà không gặp họa gì. Đó chính là nhờ sách lược "thỏ khôn đào ba hang". Sách lược ấy trong "chạy là thượng kế" chưa hẳn là thượng sách, nhưng hợp với điều cốt yếu là bên trong vững, bên ngoài thuận theo nguy hiểm, nắm được quyền chủ động của cục diện.

Tục ngữ nói người ta không thể treo cổ chết trên một cây. Thêm một người bạn là thêm một con đường, rất có lý. Một ca khúc phổ biến cũng hát: làm quen bạn mới, không quên bạn cũ, hãy để chúng ta là bạn bè; bạn nhiều thêm, đường càng dễ bước.

Nguồn: Tư Mã Sơn Nhân, Nguyên An, Âm Dương Kinh.