Đời sau của Govinda và số phận ngôi đền Tsaparang bị phá hủy

Về lại đời sống đô thị

Rất nhiều độc giả hẳn tò mò muốn biết cuộc đời sau này của tác giả ra sao, và số phận của tu viện Tsaparang mà ông từng gắn bó suốt ba tháng ròng đã đi về đâu. Vì thế người dịch — Nguyễn Tường Bách — đã viết thêm để trả lời phần nào những câu hỏi ấy.

Sau khi vượt đèo trở lại Ấn Độ vào khoảng tháng 7 năm 1949, Govinda và Li Gotami đến Simla, một thành phố phía bắc Ấn Độ. Đó là nơi hai ông bà lần đầu gặp lại đời sống đô thị sau bao tháng ngày sống giữa núi non hoang vắng — nhìn thấy ô tô chạy trên đường phố, được nếm lại vị kem lạnh mà có lẽ đã lâu lắm rồi họ không còn nhớ tới. Khoảng năm 1950, hai ông bà chọn định cư tại Deolali, gần Nasik, một thành phố phía tây Ấn Độ cách Bombay — quê hương của Li Gotami — chừng hơn một trăm cây số. Suốt mười năm sau đó, họ sống tại vùng đồng bằng này, vừa dạy học vừa viết sách.

Năm 1952, Govinda thành lập hội Arya Maitreya Mandala. Cũng trong khoảng thời gian này, ông liên hệ mật thiết với một học giả lừng danh khác là Evans-Wentz, cùng nhau thảo luận và bổ túc thêm cho cuốn Tử Thư (Bardo Thodol) mà vị học giả này đã xuất bản trước đó — một sự tiếp nối xứng đáng cho di sản để lại cho hậu thế mà cả hai người đều theo đuổi suốt đời mình.

Mười lăm năm ở Kasar Devi

Có những căn nhà nhỏ bé tưởng chừng tạm bợ, lại trở thành nơi khai sinh ra cả một cuốn sách sẽ còn được đọc qua nhiều thế hệ.

Khoảng năm 1960, Govinda nhận lời mời của Evans-Wentz đến sống tại Kasar Devi, gần Almora thuộc miền Bắc Ấn, khá gần biên giới Tây Tạng và Nepal, và ở lại đó gần mười lăm năm. Đó là một căn nhà nhỏ của Evans-Wentz, nơi cuốn Con đường mây trắng này — cả bản tiếng Anh lẫn tiếng Đức — đã ra đời. Cũng chính trong khoảng thời gian ấy, Govinda hoàn thành thêm nhiều tác phẩm quan trọng khác như Grundlagen tibetischer Mystik (Cơ sở Mật tông Tây Tạng), Logic and Symbol in the Multi-Dimensional Conception of the Universe (Ý nghĩa và biểu tượng trong nhận thức nhiều chiều về vũ trụ).

Sau khi những tác phẩm này được đón nhận nồng hậu, Govinda và Li Gotami bắt đầu những chuyến đi diễn thuyết khắp nơi trên thế giới. Đến tháng 7 năm 1975, nhận lời mời của một vị lạt ma tại Mỹ, hai ông bà sang định cư tại California, khép lại giai đoạn gắn bó với Ấn Độ để mở ra một chương sống mới ở tuổi xế chiều.

Những trang cuối của một đời người

Khoảng năm 1978, sức khỏe Govinda bắt đầu suy giảm, nhưng ông vẫn miệt mài làm việc. Năm 1979, hơn ba mươi năm sau chuyến đi Tsaparang, Li Gotami cho ra đời tác phẩm Tibet in Pictures (Hình ảnh Tây Tạng) — như một lời đáp muộn màng cho những gì hai ông bà đã chứng kiến giữa biến động của thời cuộc đã cuốn qua vùng đất ấy. Năm 1981, Govinda hoàn tất và xuất bản cuốn Die innere Struktur des I Ging (Cấu trúc nội tại của Kinh Dịch), trong đó ông khẳng định sự tương thích rõ rệt giữa Phật giáo và Kinh Dịch — một minh chứng cho tinh thần dung hợp mà ông đã theo đuổi suốt đời, từ những buổi học đầu tiên với Tomo Géché cho đến những phép tu cuối cùng với lạt ma Phiyang.

Tháng giêng năm 1985, Govinda từ trần sau một cơn đau tim, ra đi yên lành trong vòng tay người vợ và cũng là bạn đồng hành tuyệt vời của mình — Li Gotami — thọ tám mươi bảy tuổi. Vài tháng sau, Li Gotami trở về quê hương Ấn Độ và từ trần vào tháng 8 năm 1988.

Số phận của Tsaparang

Có những công trình được con người dựng lên bằng cả đời sùng kính, rồi lại bị chính con người tàn phá chỉ vì lòng tham vài mảnh vàng giấu trong tượng.

Còn tu viện Tsaparang, cũng như số phận chung của nhiều chùa chiền tại Trung Quốc và Tây Tạng, đã phải hứng chịu sự tàn phá do con người gây ra vào cuối những năm 1960, dưới chiến dịch mang tên “Cách mạng văn hóa”. Trên một đất nước Trung Hoa mênh mông với nền văn hóa thâm hậu, những hồng vệ binh trẻ tuổi đã phá hủy vô số đền đài, tranh tượng do tiền nhân để lại — người ta chỉ biết sau này rằng, nếu không có sự can thiệp của Thủ tướng Chu Ân Lai, quy mô tàn phá hẳn còn khủng khiếp hơn nhiều.

Sau khi bị đóng cửa suốt nhiều năm, Tsaparang chỉ được phép mở lại cho khách viếng thăm vào năm 1985. Ngay sau đó, tháng 5 năm 1986, hai người Đức là H.Weyer và J.C.Aschoff đã đến đây, chụp lại những bức ảnh màu đầu tiên của các đền thờ đỏ, trắng cùng những tranh tượng mà chính Govinda và Li Gotami từng khổ công sao chép gần bốn mươi năm trước. Họ tập hợp những bức ảnh ấy thành tập sách “Tsaparang - Tibets grosser Geheimnis” (Tsaparang - Chốn ẩn mật của Tây Tạng). Qua đó, người ta thấy nhiều pho tượng mà Govinda từng mô tả nay đã biến mất hoàn toàn, số khác thì hư hại nặng nề. Phần lớn bích họa vẫn còn nguyên vẹn với màu sắc đậm đà, nhưng các tượng Phật lại bị phá hoại nhiều — hầu hết đều bị mổ ngực, mổ bụng vì kẻ xấu hy vọng tìm thấy vàng bạc giấu bên trong.

Người dịch tình cờ tìm được tập sách này sau khi đã hoàn thành bản dịch Con đường mây trắng, và xem đó như một nhân duyên lớn nên đã chọn một bức hình trong đó để độc giả cùng tham khảo: hình ảnh Đại Nhật Phật, còn gọi là Tì-lô-giá-na, đặt trong đền thờ màu trắng của Tsaparang — bức tượng bốn mặt tượng trưng cho Pháp thân, cũng đã bị người ta mổ ngực tìm vàng. Hình tượng ấy, một mặt cho thấy trình độ nghệ thuật xuất sắc của người Tây Tạng xưa, mặt khác lại phơi bày sự thô bạo đáng buồn của con người thời nay — một minh chứng cho lòng thành của người xưa khi tạo tác, đối lập hoàn toàn với sự tham lam của kẻ hậu thế phá hoại nó.

Ngày nay, du khách vẫn có thể đến thăm Tsaparang. Đã có đường xe hơi chạy ngang Ngân Sơn, giữa hai hồ Manasarovar và Rakastal, dẫn tới tận Tsaparang, nơi những tranh tượng vô giá năm xưa vẫn còn “sống với thời gian” — đúng như chính linh ảnh mà Govinda đã mô tả ngay từ chương mở đầu của cuốn sách này, khép lại một vòng tròn trọn vẹn giữa khởi đầu và kết thúc của cả một hành trình tâm linh kéo dài suốt đời người.

Nguồn: Con đường mây trắng, Lama Anagarika Govinda (Nguyễn Tường Bách dịch, NXB Trẻ, 1999).