Bắc cầu làm quen, nước lên nước xuống và nhường một bước

Bắc cầu trước khi sang sông

Xin một tấm ảnh của người nổi tiếng nghe thì nhỏ, nhưng người xa lạ nào làm điều ấy cũng đang bước xuống một con sông chưa biết nông sâu.

Giới thiệu và chào hàng chính mình là một tài hoa, là cả một nghệ thuật, vì đời sống vốn là một chuỗi chào hàng nối nhau. Ta thường khao khát được gặp những người có danh tiếng, bắt chuyện để học được điều bổ ích, đôi khi nêu thêm một thỉnh cầu nhỏ như xin chữ ký hay chụp chung một tấm ảnh. Nhưng họ là người xa lạ, vốn không biết ta, nên nếu ta đường đột thì họ khó nhận lời. Tâm lý chung của con người cũng như các danh nhân là thích giao tiếp, và thích sự chân thành, thẳng thắn. Bị từ chối thì trước hết phải tìm nguyên nhân ở chính mình, nghĩa là phải biết cách để người ta tiếp nhận mình.

Việc này giống như muốn qua một con sông không có cầu. Không biết đáy sông nông sâu mà cứ lội bừa thì thế nào cũng chìm. Nếu bắc một chiếc cầu trước, mọi chuyện sẽ khác. Chiếc cầu ấy là gì, hãy xem câu chuyện của thầy giáo Trần.

Thầy Trần dự một hội thảo học thuật, nơi nhà ngôn ngữ học nổi tiếng Trương Chí Công cũng có mặt. Thầy ngưỡng mộ tên tuổi ông từ lâu, và muốn chụp chung hoặc chụp riêng cho ông một tấm ảnh. Tối hôm khai mạc, thầy tìm cơ hội đến phòng ông. Thầy tự giới thiệu thành khẩn, kể những điều mình thu được sau khi đọc một số tác phẩm của ông, và đưa ra vài dẫn chứng cụ thể. Rồi thầy xin chỉ bảo vài vấn đề không mất nhiều thời gian. Cứ thế, ông Trương bắt đầu trò chuyện với thầy một cách rất thú vị. Trước khi chào ra về, thầy mới ướm hỏi có thể chụp cho ông một tấm ảnh không. Không những ông vui vẻ nhận lời, mà còn chuẩn bị cẩn thận: dịch chiếc sô-pha lại gần, gạt chiếc ba toong ra sau ghế, ngồi thẳng người để chụp. Thầy chụp thành công hai tấm.

Chiếc cầu ở đây chính là cùng nhau tìm ra những điểm giống nhau và trao đổi tình cảm giữa người với người. Gặp người lạ, nhất là danh nhân, ta rất dễ gặp cảm giác xa cách, vì họ sợ bị lừa, sợ bị tổn hại nên không thể bày tỏ chân tình. Thầy Trần mạnh dạn đến vì đã ngưỡng mộ từ lâu, nhưng tấm lòng chân thành vẫn phải được bày tỏ bằng cách thích hợp. Thầy dẫn tác phẩm của ông và nói thêm cả kiến giải riêng, cho thấy mình thật sự đã nghiên cứu. Thầy xin chỉ bảo, tỏ thái độ khiêm tốn ham học. Thầy dùng lòng chân thành với học thuật và với ông để cho thấy mình không phải kẻ lừa đời lấy tiếng, và đó là chiếc cầu bắc cho cuộc gặp.

Nước lên, nước xuống

Có người tin chắc điều mình nói là đúng, và cãi nhau với họ chỉ khiến cả hai mặt đỏ tía tai.

Khi ta muốn cứng nhắc áp ý mình vào người khác, thường là vì ta cho rằng họ có chỗ yếu, mà lẽ ra phải thấy chính mình có chỗ yếu mới đúng. Có hạng người tự cho mình giỏi nhất, việc gì mình nói cũng đúng, và ta không có cách nào bắt chẹt được. Tranh luận với họ thì họ đỏ mặt tía tai, xô xát làm tổn hại quan hệ. Muốn ứng phó thì nhường họ một chút, để họ giữ quan điểm của mình, rồi đưa ra giải thích hợp lý sao cho bạn đúng, họ cũng đúng, mỗi người giữ một lẽ, bảo lưu cách nhìn riêng. Dĩ nhiên với những việc hệ trọng đến quốc kế dân sinh thì không thể giải quyết kiểu ấy. Cách để mỗi bên giữ lý của mình chỉ hợp với những chuyện đúng sai không quan trọng trong đời sống thường ngày.

Cuối đời Thanh, ở huyện Giang Hạ có quan tri huyện Trần Thụ Bình rất thông minh, giỏi dùng vài câu mà dàn hòa một cuộc cãi vã. Một hôm, nhiều người có tiếng tụ tập uống rượu trên lầu Hoàng Hạc, chuyện trời biển gì cũng bàn tới. Khi nói đến bề rộng mặt sông ở Vũ Hán, quan Tổng đốc Hồ Bắc tự tin nói rằng rộng bảy dặm ba tấc. Vừa dứt lời, quan Tuần phủ ngồi bàn khác lắc đầu, đặt chén xuống, nói chắc nịch rằng rộng năm dặm ba tấc. Cùng một mặt sông, rốt cuộc rộng bao nhiêu? Chưa ai kịp nói thêm, hai vị đã cãi nhau kịch liệt, mọi người khó xử, không khí vui bỗng lắng xuống. Thấy vậy, quan Trần cười khà khà nói: nước sông lên thì bề rộng có thể đến bảy dặm ba tấc, nước sông xuống thì có thể co lại còn năm dặm ba tấc. Đô đốc nói lúc nước lên, Tuần phủ nói lúc nước xuống, hai vị đều không sai. Cả bàn tiệc lại vui vẻ như cũ, và hai vị quan đều rất phục lời dàn hòa khéo léo ấy.

Đối với ý kiến bất đồng của bạn bè, ông không bác bên này cũng không gật bừa bên kia, mà dùng lời khéo để chấm dứt cuộc cãi. Nói "hai người đều đúng" thì là câu hoàn toàn bậy, vì cùng một mặt sông sao lại có hai bề rộng? Chia ra nước lên và nước xuống cũng không chính xác, vì hai vị tranh luận trong cùng một tiêu chuẩn. Nhưng đó lại là một câu rất hay, vì gạt bỏ được cuộc cãi cọ, giữ thể diện cho cả hai và giữ được bầu không khí thân tình của buổi tiệc.

Bắt tay từ việc nhỏ

Làm việc phải mạnh dạn nhưng cũng phải kín kẽ, và đôi khi cả một thế cờ xoay quanh một điếu xì gà.

Tuân Tử nói: làm hết cái nhỏ thì thành cái lớn, cẩn thận cái ẩn mờ thì hiển lộ. Người ta vẫn nói "mạnh dạn làm lớn, chú ý cái nhỏ, cẩn thận dè dặt", nhưng câu ấy không đúng ở mọi nơi mọi lúc. Sách xử thế Thái Căn Đàm dạy "chỗ bé không để lọt": làm việc ở đâu cũng phải rất cẩn thận, ngay cái nhỏ nhất cũng không được sơ suất, để thực hiện được việc nhìn cái lớn mà bắt tay từ cái nhỏ. Thành bại của sự nghiệp một đời thường nằm ở chỗ xử lý ổn thỏa những chuyện nhỏ nhặt không ai chú ý. Người xưa nói: con đê dài ngàn dặm cũng có thể bị hủy bởi một tổ mối.

Ngày 11 tháng 5 năm 1851, Hội đồng liên bang ở Frankfurt có một vị đại sứ mới, là Bismarck, 36 tuổi, từ nước Phổ đến. Hội đồng do đại biểu các bang chư hầu lập nên. Lúc đó thế lực nước Áo mạnh nhất, chiếm ưu thế rõ rệt, còn Phổ mà Bismarck đại diện, tức nước Đức về sau, thì nhỏ yếu hơn. Đến nơi, ông cảm nhận rõ sự bất bình đẳng, rất bất mãn với thái độ cậy mình hơn người của nước Áo, và tìm cơ hội thách thức.

Trong Hội đồng có một lệ bất thành văn: chỉ người Áo, vì giữ chức chủ tịch, mới được hút thuốc trong lúc họp. Bismarck quyết thay đổi lệ ấy. Một hôm, chọn đúng lúc ông chủ tịch rút một điếu xì gà, ông cũng rút một điếu, xin lửa của chính ông chủ tịch để châm rồi hút, tỏ rằng Phổ và Áo ngang vai ngang vế. Cử chỉ ấy khiến các bang chư hầu đón tiếp ông đặc biệt nồng nhiệt.

Việc nhỏ ấy có hàm ý rất sâu: nó là sự chèn ép, kẻ mạnh bắt nạt kẻ yếu. Bismarck công khai thách thức, phạm vào lệ thường bằng việc xin lửa, đó là một cuộc đấu tranh không lời, giành địa vị cho bang mình trong ngoại giao. Ông bắt tay vào từ việc châm thuốc nhỏ bé, để tỏ chí hướng lớn là giành quyền bình đẳng. Muốn để mọi người đổi cách nhìn, thường chỉ cần những việc nhỏ như vậy, nhưng phải xử lý thật tinh tế và quyết đoán. Chuyện gì cũng dè dặt thì sống rất mệt, nhưng trong những trường hợp quan trọng, sơ suất là có hại thật sự. Khôn khéo trong việc nhỏ cho thấy người ấy có trí tuệ.

Tiện thể nêu lên để khỏi bị từ chối

Một lời thỉnh cầu nói thật trịnh trọng dễ bị khước từ, còn nói như chuyện chợt nhớ ra thì dù bị khước từ cũng chẳng ai khó xử.

"Tiện thể nêu lên" là dùng cách không chính thức để đưa một vấn đề với người khác. Nhiều khi ta nêu một việc rất trịnh trọng để ép người ta tiếp nhận, nhưng họ từ chối thì cả hai cùng khó xử. Giữa những người quan hệ bình thường, bỗng nêu một việc quan trọng một cách chính thức khiến người ta thấy đường đột, rất dễ bị từ chối, và sau đó mình cũng sượng sùng khó gỡ. Thực ra bị từ chối là chuyện thường tình, chỉ vì ta coi việc ấy quá quan trọng nên bị từ chối thì thất vọng, mất cân bằng.

Vậy nên sáng suốt hơn: giữ thái độ thăm dò, chọn lúc thích hợp, khi đang xử lý việc khác còn khoảng trống thì nhắc qua loa để dò ý. Dù bị từ chối cũng thấy không sao. Một nhân viên nghiệp vụ đàm phán với giám đốc một nhà máy, giữa chừng nói: nhân tiện tôi xin hỏi, nhà máy anh có cần người không, tôi có một người bạn đồng nghiệp muốn đến làm. Ông giám đốc đáp: hiệu quả của chúng tôi không tồi, nhiều người muốn đến lắm, nhưng hiện chưa có ai vào được. Anh nhân viên không hề lúng túng, vì đã đạt mục đích thăm dò. Cách nói ấy khiến anh chủ động, vừa bàn việc buôn bán vừa hỏi được điều mình quan tâm, và dù chưa được như nguyện, hai bên cũng không căng thẳng.

Trước khi bày tỏ ý đồ thật, còn có thể dùng cách nhân tiện nêu lên để khống chế tâm lý đối phương trước. Trong Tam Quốc có chuyện này. Chiếc yên ngựa của Tào Tháo bị chuột cắn, viên coi kho sợ hãi, vì Tháo rất mê tín, biết chuyện sẽ cho là điềm gở và chắc chắn trị tội. Tào Xung biết chuyện, liền lấy dùi đâm thủng chiếc áo đơn của mình cho giống vết răng chuột, rồi đến trước mặt Tháo làm ra vẻ buồn. Tháo hỏi vì sao. Xung nói: người đời bảo áo bị chuột cắn thì chủ nhân không lành, áo đơn của con bị chuột cắn nên con lo. Tháo vội an ủi: chuyện ấy hoàn toàn vu vơ, buồn lo làm gì. Sau đó viên coi kho đến xin chịu tội, nói yên ngựa không cẩn thận bị chuột cắn hỏng. Tháo nghe xong chỉ cười rồi bỏ qua.

Tào Xung hiểu bẩm tính của Tháo, đoán trước viên coi kho sẽ bị quở, nên mượn chuyện chiếc áo của mình để Tháo tự gạt bỏ tâm lý mê tín, tạo nên thế có lợi, rồi để người coi kho nhân tiện nêu ý thật. Tháo đành coi là chuyện tự nhiên, không truy cứu. Với cách "nhân tiện nêu lên" hay nêu một cách tùy tiện, thực chất nhiều khi chính là điều mình muốn nói rõ. Nhưng người nêu chọn chiến lược làm ra vẻ không để ý, đặt ý thật vào khoảng xen kẽ của việc khác, giảm tầm quan trọng của nó, nhờ vậy mình chủ động hơn, có đường lui và tránh được mất cân bằng tâm lý khi bị phủ nhận.

Nhường một bước là cao

Giữ lòng oán hận chỉ làm người giữ nó nặng nề, còn tha thứ thì hóa một kẻ địch thành người ủng hộ.

Ta không nên mang lòng oán trách người khác. Khoan dung là một phẩm cách tốt, giúp ta biến tư duy lành mạnh thành hành động sáng tạo. Sách Thái Căn Đàm có câu: không trách lỗi nhỏ của người, không vạch điều riêng tư kín đáo của người, không nhớ ác cũ của người, ba điều ấy vừa nuôi đức, vừa tránh được họa. Nghĩa là đừng trách những sai sót nhỏ người khác mắc phải, đừng tùy tiện phơi chuyện riêng tư của họ, và càng đừng canh cánh trong lòng những tật xấu cũ của họ. Quanh ta thường có người vì một việc nhỏ mà tính toán so đo, gây rạn nứt quan hệ, nên ta cần lòng vị tha mạnh mẽ.

Năm 1754, trước khi nước Mỹ độc lập, cuộc bầu cử Hội đồng thuộc địa Virginia diễn ra ở Alexandria. Thượng tá George Washington, chỉ huy một đơn vị đóng tại đó, cũng tham gia. Cuối cùng chỉ còn hai ứng viên, và đa số ủng hộ người do Washington đề cử. Nhưng một người tên William Payne cương quyết phản đối nên cãi nhau kịch liệt với Washington. Trong lúc cãi, Washington lỡ lời nói một câu xúc phạm, chẳng khác nào đổ dầu vào lửa. Payne nóng tính, không nén được giận, đấm Washington ngã lăn ra đất. Bạn bè Washington xúm lại, hò hét đòi đánh Payne một trận. Thuộc hạ của ông đóng ở Alexandria nghe tin tư lệnh bị làm nhục cũng mang súng chạy đến, không khí căng thẳng. Chỉ cần Washington ra lệnh một tiếng, Payne có thể bị đánh nát. Nhưng Washington là người đầu óc bình tĩnh, ông chỉ nói một câu: việc này không liên quan đến các bạn. Nhờ đó sự việc không thành to.

Hôm sau Payne nhận được thư của Washington sai người mang đến, hẹn ông đến một quán rượu nhỏ gần đó. Payne hiểu ngay là hẹn quyết đấu, bèn cầm khẩu súng ngắn, một mình đi tới với tinh thần hiệp sĩ không chút sợ. Dọc đường, ông nghĩ cách đối phó với một vị thượng tá. Nhưng khi đến quán, ông bất ngờ thấy vẻ mặt tươi cười chân thành của Washington và một bàn rượu thịt thịnh soạn. Washington nói nhiệt thành: chào ông Payne, phạm sai lầm là chuyện thường của con người, sửa sai mới là việc vẻ vang. Tôi tin hôm qua tôi sai, còn ông ở mức độ nào đó cũng đã hả. Nếu ông thấy đến đây có thể hòa giải, xin hãy bắt tay tôi để chúng ta làm bạn. Payne cảm động vì lòng khoan dung ấy, vội chìa tay ra và xin Washington tha thứ cho sự lỗ mãng của mình hôm qua. Từ đó Payne trở thành người ủng hộ kiên định của Washington.

Người vĩ đại thường có nhân cách vĩ đại. Vì lợi ích chung, Washington chịu được nỗi nhục nhất thời, lúc nguy nan giữ được bình tĩnh, dùng khoan dung để giải quyết vấn đề, không trách lỗi nhỏ của đối phương và biến một kẻ thù thành người ủng hộ trung thành.

Nguồn: Tư Mã Sơn Nhân, Nguyên An, Âm Dương Kinh.