Giả thiết, phân loại, so sánh, gảy tỳ bà ngược và lòng khiêm tốn

Giả thiết một điều để nói điều không thể nói thẳng

Có sự thật mà nói thẳng sẽ thành xúc phạm, nhưng đặt nó vào một câu "nếu như" thì người nghe lại tự nhận lấy.

Giả thiết táo bạo không chỉ dùng trong nghiên cứu khoa học mà còn có chỗ đắc dụng trong xã giao. Đoán định giả thiết nghĩa là không trình bày trực tiếp vấn đề hay lý lẽ, mà bàn bạc, phân tích khéo léo dưới hình thức một phán đoán giả định. Khi gặp vấn đề khó trả lời thẳng, đó là con đường khác để mở.

Sách Yến Tử Xuân Thu chép một chuyện. Một hôm trời quang mây tạnh, Tề Cảnh Công đầu tóc rối bù, tự đánh xe ngựa, trên xe chở toàn phụ nữ từ cổng cung đi ra. Người gác cổng từng bị phạt chặt mất một chân chạy ra chắn ngang, đuổi xe quay lại và gắt với vua: ngài không phải là vua của tôi. Về cung, Cảnh Công hổ thẹn đến mức không lên chầu nữa. Yến Tử nghe chuyện liền vào gặp. Cảnh Công nói: ta có lỗi, nhưng lại bị người gác cổng cụt chân bêu nhục, còn mặt mũi nào đứng giữa chư hầu?

Yến Tử khuyên: ngài không cần buồn. Thần nghe rằng nếu bên dưới không ai dám nói thẳng thì bên trên có vua che giấu lỗi lầm, nếu dân chúng có chuyện không dám nói thì vua sẽ kiêu ngạo ngang ngược. Thời xưa có minh quân ở trên, bên dưới phần nhiều dám nói thẳng, vua hay làm điều thiện thì dân chẳng có chuyện gì không nói. Nay hành vi của ngài có sơ suất mà người gác cổng dám nói thẳng điều cấm, đó chính là phúc của ngài, nên hôm nay thần đến để chúc mừng. Qua lời khuyên ấy, Cảnh Công không những vui vẻ lên chầu mà còn ban thưởng cho người gác cổng cụt chân.

Yến Tử trước hết dùng một suy đoán giả thiết: bên dưới không ai dám nói thì bên trên có vua che lỗi. Rồi ông dựng một tiêu chuẩn của minh quân là biết thu nhận lời nói thẳng. Tiền đề ấy làm cho bước suy lý thứ hai có sức thuyết phục: người gác cổng dám nói thẳng điều cấm, vậy trên không có vua che lỗi. Lời đoán định này tuy chưa thật chặt chẽ, nhưng gợi cho Cảnh Công thấy mình có thể là một minh quân biết nhận lời thẳng và sửa lỗi. Khi Yến Tử lại nói người gác cổng dâng lời thẳng là phúc, ông đến để chúc mừng, Cảnh Công càng tỉnh ngộ và tự khép mình vào khuôn khổ.

Cùng một vật, phân loại khác thì kết luận khác

Nhìn ngang thành dải, nhìn nghiêng thành ngọn, xa gần cao thấp mỗi chỗ một khác.

Câu thơ Tô Thức nói rằng nhìn ngang thành dải núi, nhìn nghiêng thành đỉnh núi, xa gần cao thấp không giống nhau. Góc nhìn khác nhau thì kết quả khác nhau, và việc phân định, tức chia một loại sự vật thành nhiều loại nhỏ theo một tiêu chuẩn, là cách trả lời những vấn đề khó trong xã giao. Tiêu chuẩn phân định không phải duy nhất, cùng một loại sự vật có thể chia theo nhiều tiêu chuẩn, và đó là chỗ để vận dụng khéo.

Cố Duy Quân là bậc cao niên có danh vọng trong giới ngoại giao Trung Quốc. Khi làm công sứ ở Mỹ, trong một vũ hội quốc tế của các đoàn ngoại giao, một tiểu thư Mỹ cùng nhảy với ông bỗng hỏi: ngài thích tiểu thư Trung Quốc hay tiểu thư Mỹ? Nói thẳng ra, câu hỏi không dễ trả lời. Nói thích tiểu thư Trung Quốc sẽ làm mất lòng cô, nói thích tiểu thư Mỹ thì trái lương tâm. Ông ung dung đáp: bất kể là tiểu thư Trung Quốc hay tiểu thư Mỹ, chỉ cần họ thích tôi thì tôi đều thích họ. Cô gái Mỹ đã phân chia theo quốc tịch và dựng cho ông thế lưỡng nan. Ông nhanh trí đổi tiêu chuẩn: chia các tiểu thư thành hai loại, "thích tôi" và "không thích tôi". Nhờ phân định lại, ông chuyển từ bị động sang chủ động.

Đời Minh có học giả Giải Tấn nổi tiếng với tài ứng biến nhanh. Một hôm ông cùng Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương đi câu cá. Giải Tấn câu giỏi, chốc lát đã câu được mấy con, còn nhà vua chưa được con nào, tỏ vẻ lúng túng. Giải Tấn nhìn sắc mặt nhà vua, ngâm một bài thơ ngắn, ý rằng: mấy thước dây tơ chìm xuống nước, lưỡi câu quăng đi chẳng thấy tăm hơi. Cá thường không dám triều kiến thiên tử, đấng quân vương vạn tuế chỉ câu rồng. Chu Nguyên Chương nghe xong rất vui, nỗi buồn tan hết.

Ông đã chia cá làm hai loại, cá tầm thường và thần ngư tức rồng. Người thường chỉ câu cá thường, thiên tử chỉ câu rồng, nước ở đây không có rồng, mà cá thường không đủ tư cách yết kiến hoàng đế, nên hôm nay vua không câu được gì là lẽ đương nhiên. Xem chuyện này có thể nghĩ Giải Tấn là kẻ xu nịnh có hạng, nhưng trong lịch sử ông không hẳn như thế. Ông từng được ba đời vua họ Chu trọng dụng, là người có học nhưng kém ứng xử, rốt cuộc không được chết yên ổn. Ông có đôi câu đối nổi tiếng: cây lau trên tường, đầu nặng chân nhẹ gốc nông cạn; măng tre trong núi, miệng nhọn vỏ dày bụng rỗng. Nhưng chính ông lại mù tịt về tâm lý của hoàng đế, hay nêu ý kiến ngây ngô, thường làm vua nổi giận, đó là cái "bụng rỗng" lớn nhất. Ông chưa nhập môn quan hệ chốn quan trường mà đã lấy thân thư sinh chen vào cuộc tranh quyền ở tầng cao nhất, là chỗ yếu khiến người ta ghen ghét làm lung lay gốc quan của mình, rốt cuộc phải mang xiềng vào ngục.

So sánh để thuyết phục: lấy chuyện cùng loại soi chuyện đang bàn

Có những lời khuyên bị từ chối thẳng thừng, nhưng một câu chuyện cùng loại kể vào bữa cơm lại làm người ta đổi ý.

Tục ngữ nói không so thì không biết. Đại sư Kinh kịch Mai Lan Phương nói tốt xấu là do so mà ra, người tầm nhìn hẹp thì không biết trên cái tốt còn có cái tốt hơn, và không thấy cái xấu còn đáng quý hơn không thấy cái tốt. Loại suy là một dạng của phép so sánh, tiến hành giữa các sự vật cùng loại: lấy hiện tượng hay đạo lý này so với hiện tượng hay đạo lý kia, từ sự thống nhất giữa tiền đề và kết luận ở một bên mà chứng tỏ sự thống nhất ở bên kia, từ đó thuyết phục đối phương.

Năm 1939, Einstein mong nước Mỹ giành thời gian chế tạo bom nguyên tử trước Đức quốc xã, nên nhờ Tiến sĩ Sacks mang thư đến thuyết phục Tổng thống Roosevelt. Đọc thư, Roosevelt tỏ vẻ lạnh nhạt, không muốn chính phủ đứng ra tổ chức nghiên cứu. Hôm sau, trong bữa cơm từ biệt ở Nhà Trắng, Sacks kể với Tổng thống một chuyện lịch sử tương tự: trong cuộc chiến chống Anh trên biển, Napoléon từ chối dùng chiến hạm mới do Fulton phát minh nên bị hạm đội Anh đánh tan tác. Rồi ông bình luận: nếu Napoléon khi ấy chịu nghe kiến nghị của Fulton thì lịch sử châu Âu thế kỷ mười chín e phải viết lại. Roosevelt động lòng, lập tức ghi lên thư của Einstein: việc này cần hành động ngay, và phê chuẩn công trình Manhattan nghiên cứu bom nguyên tử.

Chiến tranh đến, nước Mỹ đối mặt uy hiếp nghiêm trọng, mà Roosevelt lại cố chấp tự cho mình đúng, từ chối kiến nghị chế tạo bom. Sacks đi thuyết phục, vừa bắt đầu đã bị từ chối nhưng không nản. Để tăng sức thuyết phục, ông kể một việc tương tự, có ý so sánh, và bình luận đúng chỗ hiểm. Roosevelt tỉnh ngộ, nhận ra tính nghiêm trọng và đổi thái độ.

Gảy tỳ bà ngược: hỏi lại thay cho trả lời

Gặp câu hỏi không thể hoặc không muốn đáp, hãy đá quả bóng ngược lại cho người hỏi.

Nhảy ra khỏi vòng nghĩ tầm thường, dùng tư duy đi ngược chiều, tìm lập luận khác để thắng địch. Kỹ xảo "gảy tỳ bà ngược" là khi đối phương nêu vấn đề mà ta không thể hay không muốn trả lời trực tiếp, thì lấy câu hỏi làm câu trả lời và đem vấn đề đánh ngược lại họ. Đó là phương pháp tư duy ngược hướng, tìm ngược nguyên nhân và kết quả, đổi góc độ để tìm căn cứ lập luận có lợi cho mình, thắng bằng lối đánh bất ngờ.

Có lần cột sống của Bernard Shaw đau, phải cắt một mẩu xương ở gót chân để bù vào chỗ khuyết trên xương sống. Mổ xong, bác sĩ muốn thu thêm tiền nên nói: ngài Shaw, đây là kỹ thuật mổ mới, chúng tôi xưa nay chưa làm bao giờ. Shaw đáp ngay: thật à? Vậy thì tốt quá, các ông định trả tôi bao nhiêu tiền phí thí nghiệm đây? Shaw nổi tiếng là bậc thầy châm biếm, và ví dụ này làm chứng.

Bác sĩ muốn lấy cái "khó" của kỹ thuật mới để bắt bí, nhưng không nói thẳng, chỉ nói bóng gió. Vừa bắt bí vừa tỏ vẻ ngượng nghịu, né tránh, ấy là cái "lịch sự" của ông. Nhưng bắt chẹt kiểu nào cũng cùng giuộc với tham nhũng. Cái tài của bác sĩ là không bóc trần ý mình, và chính điều đó để lại chỗ hở cho Shaw phản công. Shaw bề ngoài thuận theo: đã là kỹ thuật mới thì phải trả tôi tiền làm vật thí nghiệm. Thực ra ông đã đổi chiều tư duy, quay hướng ngôn ngữ về phía đối phương, lấy chính chỗ "nguy hiểm" của ca mổ để đòi lại tiền. Bác sĩ không ngờ lời mình bị tóm lấy và đập ngược lại, chỉ còn cách mỉm cười bẽ bàng.

Tháng Năm năm 1987, huấn luyện viên bóng đá Trung Quốc Cao Phong Văn dẫn đội xuống phía Nam. Trước đêm thi đấu với đội Hồng Kông, một nhà báo Hồng Kông muốn thám thính nên hỏi: ông sẽ đối phó thế nào với lối đá thường dùng của đội Hồng Kông? Cao Phong Văn hỏi lại: ông nói lối đá thường dùng nào của đội Hồng Kông? Nhà báo bị hỏi bất ngờ, đành nói: đại khái là phòng thủ phản công. Ông liền nói thêm: tôi không phải ông Quách Gia Minh, tôi không biết ông ấy bố trí trận thế ra sao. Nhưng đội Hồng Kông có biến hóa thế nào, chúng tôi cũng chuẩn bị như nhau.

Câu hỏi của nhà báo mang tính dò la. Trả lời thẳng thì như tiết lộ bí mật, đội đối thủ nghe được sẽ nghiên cứu cách đối phó. Không trả lời thì lại thiếu lịch sự, tỏ ra kém tài xã giao. Cách hỏi vặn lại đá vấn đề về phía người hỏi, nhanh trí mà không mất lịch sự, và trong sự thẳng thắn lộ rõ niềm tự tin.

Khiêm tốn là nền của người biết đi xa

Tự khen là món quà của kẻ hời hợt, còn người sáng suốt biết cái biết của mình còn nhỏ.

Tự mãn là món quà thượng đế tặng cho kẻ tiểu nhân tầm thường. Trong đời, kẻ thích khoe khoang chẳng ai ưa, còn khiêm tốn xưa nay luôn được khen. Khiêm tốn là yếu tố đầu tiên của việc làm người và là dấu hiệu của một tư tưởng chín chắn, nhất là với người đã đạt thành tích. Khoe khoang là phơi bày ham muốn cá nhân, còn khiêm tốn là làm giảm đi những toan tính cá nhân. Khiêm tốn thể hiện một sự lựa chọn của đời người, một giá trị theo đuổi, và truyền thống Trung Hoa xưa nay đặt nó ở hàng đạo đức tốt đẹp nhất. Nhà triết học nói khiêm tốn làm con người tiến bộ, với người không muốn dậm chân tại chỗ thì thái độ xử thế khiêm tốn sẽ giúp họ làm nên sự nghiệp huy hoàng hơn. Phải bỏ kiêu ngạo và tự tâng bốc mình, vì đó là cái bẫy tự hủy.

Sau khi bộ phim truyền hình nhiều tập về ban biên tập được chiếu, diễn viên Cát Ưu, người đóng vai Lý Đông Bảo, trở thành ngôi sao hài rất nổi tiếng. Khán giả gọi ông thân mật là "Cụ Cát", giới bình luận tặng danh hiệu "ngôi sao hề". Trước thành công và vinh dự, ông không hớn hở. Có lần dự buổi chiếu đầu tiên một bộ phim, một nhà báo phỏng vấn: nhiều phụ nữ ngưỡng mộ sự dí dỏm và phong thái tự nhiên của ông, các bà các chị ở khắp nơi thân mật gọi ông là "Cụ Cát". Cát Ưu vội đáp: không dám, đừng gọi thế, làm tôi tổn thọ. Tuy đầu hơi hói, tôi vẫn là thanh niên đàng hoàng. Hơn nữa khán giả là thượng đế, không thể đảo thứ bậc, nếu thượng đế thường đến rạp thì tôi xin gọi các vị là "các cụ". Còn tôi không xứng với "ngôi sao hề", cũng không muốn làm ngôi sao nào hết, trò vui đó ban đêm còn chút sáng, đến ban ngày thì chẳng thấy đâu.

Câu trả lời vừa dí dỏm vừa khiêm tốn. Một nhà triết học nói rất chí lý rằng tự khoe khoang là điều người sáng suốt tránh, mà là điều kẻ ngu xuẩn theo đuổi. Người sáng suốt không tự tâng bốc vì thấy vũ trụ bao la, biển học vô bờ, kỹ nghệ vô cùng, cả đời cũng không thể biết hết mọi điều huyền bí. Còn kẻ tầm thường thì thỏa mãn với hiểu biết nửa vời, với chút thành tích cỏn con và tô điểm bằng lời sáo rỗng để kiếm tiếng khen tầm thường. Cát Ưu là diễn viên hài có phong cách riêng, nhiều phim của ông được đánh giá tốt, nên sự công nhận của giới bình luận và khán giả là xứng đáng. Ông tự tin đúng mực vào tài năng nhưng nơi công khai vẫn khiêm tốn, không muốn lòe người khác phải phục. Người ta tôn trọng người khiêm tốn, và hoàn toàn không tin kẻ thích danh hão và tự khoe.

Nguồn: Tư Mã Sơn Nhân, Nguyên An, Âm Dương Kinh.