Định vị mô hình sự nghiệp bằng lăng kính Can Chi

Trong Luận Ngữ, thiên Tử Lộ, có một đoạn đối thoại nổi tiếng: học trò hỏi nếu được cầm quyền, Khổng Tử sẽ làm gì trước tiên.

"Tất dã chính danh hồ"

trước hết phải làm cho danh đúng với thực, ông đáp.

Danh không chính thì lời nói không thuận, lời nói không thuận thì việc không thành. "Chính danh", hiểu rộng ra, là mỗi người, mỗi vai trò cần đứng đúng chỗ của mình — vua ra vua, tôi ra tôi, cha ra cha, con ra con — và khi ấy mọi việc mới trôi chảy. 60 hoa giáp, khi gợi ý nghề nghiệp cho từng tuổi, cũng đang thực hành đúng tinh thần "chính danh" ấy: không phán một nghề cụ thể trước, mà mô tả kỹ một con người, để nghề nghiệp đúng với con người đó tự hiện ra sau cùng.

Dáng người nói trước, nghề nghiệp theo sau

Người tuổi Giáp Tý: "kinh doanh, ngoại giao, làm báo, viết văn đều có năng lực" — đặt cạnh mô tả "thận trọng, năng động... hay cò kè, tỉ mỉ, thích suy xét, nhìn xa trông rộng". Người tuổi Giáp Thân: "có thể làm nghề văn nghệ, văn hóa, luật sư, thầy thuốc" — đặt cạnh "thông minh, nhanh trí, ham hiểu biết... đầy sáng tạo". Người tuổi Giáp Tuất: "có thể rất thành công trong các việc tư vấn, nhà tâm lý hay người truyền đạo" — đặt cạnh "sáng trí, biết kiềm chế tham vọng của bản thân". Người tuổi Ất Sửu: "thích hợp với việc làm quân sư (tư vấn), buôn bán" — đặt cạnh "cần cù siêng năng, làm việc chu đáo cẩn thận có trách nhiệm".

Nhìn theo năm trục nhân cách quen thuộc trong tâm lý học hiện đại, từng gợi ý nghề nghiệp trên đều bám sát một trục cụ thể: sự sáng tạo đa nghề của Giáp Thân gắn với độ mở với trải nghiệm cao; sự tỉ mỉ, nhìn xa của Giáp Tý gắn với tính tận tâm cao; khả năng kiềm chế tham vọng của Giáp Tuất đòi hỏi sự dễ chịu, đồng cảm cao kết hợp với sự ổn định cảm xúc. Điều sách cổ làm, xét cho cùng, không khác gì Khổng Tử khi bàn về chính danh: xác định đúng bản chất trước, để vai trò phù hợp tự tìm đến sau, thay vì ép một người vào một vai trò rồi mới tìm cách sửa họ cho vừa vặn.

Lệch danh, việc gì cũng khó thành

Hệ quả của việc "danh không chính" trong công việc, nhìn theo cách hiểu hiện đại, chính là điều nhiều người vẫn gọi là làm sai nghề — một người có độ mở cao như Giáp Thân bị đặt vào một công việc lặp lại, khuôn mẫu, tỉ mỉ đến nhàm chán; hay một người có tính tận tâm cao như Giáp Tý bị đặt vào một môi trường đòi hỏi ứng biến liên tục, thiếu cấu trúc. Cả hai trường hợp, "lời nói không thuận, việc không thành" theo đúng nghĩa đen: năng lực thật có, nhưng không đúng chỗ để phát huy. Chính danh, trong công việc, bắt đầu từ việc một người dám mô tả đúng bản chất của mình trước, thay vì cố ép mình vừa với một cái tên nghề nghiệp đã chọn sẵn.

— Kiều Oanh Trần