Đêm bão ở Tsaparang: linh ảnh ngôi đền sắp sụp đổ

Mặc chiếc áo hữu hiện
Chân Như bị hạn chế.
Lấy dạng hình thi ca,
Vận động nhẹ như bông.

(Rabindranath Tagore)

Đêm ấy có giông bão trên phế tích Tsaparang, kinh đô cũ của một vương quốc từng hùng mạnh ở miền tây Tây Tạng. Mây kéo dày đặc qua bầu trời, che rồi lại để lộ vầng trăng tròn, khiến ánh trăng nhảy múa chập chờn như ánh sáng hắt ra từ một chiếc đèn ma quái, chiếu lên một sân khấu khổng lồ đang diễn lại vở bi kịch muôn thuở: sự hoại diệt nối tiếp sự phục sinh, trong cuộc chơi kỳ lạ giữa sức mạnh và cái đẹp, giữa vinh quang trần thế và thành tựu của tâm linh.

Quyền lực của Tsaparang đã tàn, nhưng vẻ đẹp thì còn nán lại trên những cung điện đổ nát, còn ẩn trong từng tác phẩm được tạo nên bằng sự nhẫn nại của một thời thịnh trị đã lùi xa. Cái huy hoàng, cái hùng mạnh rồi cũng hóa cát bụi; hồn cốt văn hóa và niềm tin tôn giáo rút lui vào chốn tịch liêu, chỉ còn sống trong ngôn từ của thánh nhân, của thi sĩ, của những bậc đạo sư — như thể một lần nữa minh chứng cho lời mềm yếu mới sống còn, cái cứng mạnh chỉ thuộc về cõi chết.

Số phận Tsaparang đã được an bài từ lâu, đến mức công trình của con người và tác tạo của thiên nhiên gần như không còn phân biệt nổi. Cổ điện đã lẫn vào cát đá, và cát đá lại vươn lên như những cung điện uy nghi. Cả ngọn núi hiện ra như một khối cẩm thạch khổng lồ, trong đó khắc chạm cả một thành quách hoang đường — lâu đài, tháp canh, vách đứng cao như chạm tới mây, dựng ngược trên triền đá cheo leo, chi chít hàng ngàn ngăn hộc như một tổ ong khổng lồ. Dưới ánh trăng mờ tỏ, cảnh vật trở nên hư ảo và có phần đáng sợ, mọi thứ có thể biến mất nhanh như khi chúng hiện ra.

Bức tường rung chuyển giữa đêm

Trong lòng phế tích ấy có một ngôi đền màu đỏ thờ Phật Thích-Ca Mâu-Ni, chìm trong bóng tối tĩnh lặng. Chỉ riêng khuôn mặt pho tượng vàng lớn của Ngài dường như tự tỏa ra thứ ánh sáng dịu dàng, được các tượng Thiền Phật đứng hai bên tiếp nhận và phản chiếu lại.

Rồi bất chợt, tường vách ngôi đền bắt đầu rung lên, kèm theo tiếng ầm ầm đáng sợ của đá lở. Chiếc hộp gỗ đựng đèn thờ trước tượng Thích-Ca vỡ tung, và khuôn mặt Ngài bừng sáng dưới ánh trăng vừa lọt vào, chiếu rực cả gian đền. Không gian như đầy tiếng than thở, cả ngôi đền dường như rên lên dưới sức nặng của bao thế kỷ đã đè lên nó.

Một vết nứt lớn xé ngang bức tượng bên cạnh — nơi có bức họa nữ thần sắc trắng Tara — chạy gần sát một cánh hoa đặt cạnh tòa sen của thần. Thần thức trú trong cánh hoa ấy hoảng hốt bật ra khỏi chỗ ở của mình, hai tay chắp lại, hướng về phía Tara mà khẩn cầu: hỡi vị cứu độ mọi sinh linh, xin hãy cứu lấy chúng con và ngôi đền thiêng này, đừng để nó bị hủy hoại.

Thần thức của cái đẹp và lời thỉnh cầu trước Tara

Tara nhìn về phía có tiếng nói vang lên, ánh mắt đầy từ bi, và hỏi kẻ nhỏ bé kia là ai. Thần thức đáp rằng mình là thần thức của cái đẹp, trú ngụ trong cánh hoa bên cạnh Ngài. Tara mỉm cười hiền như một người mẹ, rồi chỉ về một góc khác của ngôi đền, nơi cất giữ những lời giáo hóa quý báu trong kinh Bát-Nhã Ba-la-mật, có đoạn Đức Thế Tôn dạy rằng cần phải quán chiếu vạn pháp như sau:

như đám mây trôi nổi,
như sao sớm bầu trời,
như ánh lửa vô thường,
như sóng nước suy tàn,
như bóng ma, ảo ảnh,
như giấc mộng chóng tan.

Nghe đến đây, thần thức của cánh hoa rơi lệ, thốt lên rằng những lời ấy chân thực và đẹp đẽ biết bao — bởi nơi đâu cái đẹp chỉ vừa lóe lên trong ánh mắt, là nơi đó một sợi dây bất tử đã rung lên trong lòng người. Tất cả chúng ta, thần thức nói, đều đang ở trong một cơn đại mộng, và chỉ mong sẽ có ngày thức tỉnh, như chính Đức Thế Tôn đã hiện ra trong "dạng mộng" của Ngài, vì lòng từ bi, để dẫn dắt chúng sinh đến giác ngộ.

Nói đến đây, thần thức của cái đẹp cúi mình hướng về Thích-Ca Mâu-Ni — mà lúc ấy, tượng Ngài cùng mọi hình tượng khác trong đền dường như bỗng trở nên sống động thật sự. Thần thức phân trần: không phải vì riêng mình mà cầu xin, bởi thần thức biết rõ mọi sắc tướng đáng quý nơi đây rồi cũng sẽ hoại diệt, như chính lời Như Lai đã ghi trong những trang kinh phủ bụi kia từng nói. Điều duy nhất thần thức mong cầu là đừng để những bộ kinh ấy mất đi, trước khi thông điệp lớn lao ghi trong đó kịp truyền đến nơi cần đến — đừng để lòng từ bi khép lại trước những người chỉ mới vướng chút bụi trong mắt nhưng vẫn còn có thể thấy, có thể hiểu, nếu được ở lại thêm một khoảnh khắc trong cõi đại mộng này để đón nhận thông điệp, hoặc truyền lại cho những ai có thể phổ biến nó rộng hơn, vì lợi lạc của muôn loài.

Thần thức nhắc lại rằng chính Thích-Ca Mâu-Ni, đạo sư của muôn loài, ngày xưa cũng từng được chư thiên khẩn cầu hãy khoan nhập Đại Niết Bàn khi vừa đạt giác ngộ vô thượng. Với lý do ấy, thần thức xin được quy y Ngài, quy y tất cả những hóa thân vô lượng của Ngài, rồi lại cúi đầu, hai tay chắp trước trán, trước hình tượng rực sáng của Thích-Ca Mâu-Ni cùng chư Phật, chư Bồ Tát đang vây quanh.

Lời đáp của Tara: cái đẹp là chỗ nương của Chân Như

Tara đưa tay bắt ấn cứu độ, và khuôn mặt rạng rỡ của Thích-Ca Mâu-Ni mỉm cười ưng thuận. Tara nói rằng thần thức của cái đẹp đã nói đúng sự thật, với một tấm lòng thành khẩn — bởi cái đẹp vốn chính là kẻ chuyên chở và phụng sự cho Chân Như. Cái đẹp là nơi mọi dạng hình — dù là sắc nhìn thấy hay âm nghe được, dù vật chất hay phi vật chất — tìm được sự hòa điệu. Mọi hình tướng đều vô thường, nhưng cái hòa điệu mà chúng thể hiện lại thuộc về cõi bất tử của tâm, thuộc quy luật sâu kín nhất của Chân Như, cái mà người ta gọi là Pháp.

Nếu Pháp vĩnh cửu ấy không được diễn đạt bằng sự hòa điệu hoàn hảo trong ngôn từ và tư tưởng, Tara nói, thì cũng có nghĩa là nó chưa từng thông qua thần thức của cái đẹp mà lay động lòng người; và một giáo pháp không rung động được tim óc con người thì không thể sống quá một thế hệ. Ngôi đền này rồi sẽ sụp đổ, những trang kinh nằm im trong các góc tối rồi cũng sẽ mục nát — dù chúng từng được đệ tử Ngài chép lại với tất cả sự nghiêm cẩn và nhiệt thành. Nhưng vì có những người khác cũng đã chép lại, từng chữ một, nên dù bản gốc có mất, giáo pháp vẫn tiếp tục được lưu truyền. Cũng như vậy, những công trình khác mà bậc nghệ sĩ hay thánh nhân đã dựng nên ngôi đền thiêng này rồi sẽ được gìn giữ cho các thế hệ về sau.

Tara khép lại lời dạy bằng một lời hứa: ước nguyện của thần thức cái đẹp sẽ được toại. Hình dạng của thần thức, cũng như mọi hình dạng đang trú ngụ trong ngôi đền này, sẽ không bị hủy hoại — chừng nào thông điệp của chúng còn chưa đến được với thế gian, thì chừng đó mục đích thiêng liêng của chúng vẫn còn dang dở, chưa thể coi là viên mãn.

Nguồn: Con đường mây trắng, Lama Anagarika Govinda (Nguyễn Tường Bách dịch, NXB Trẻ, 1999).