Xung đột thế hệ: Khi Can Chi lệch pha tư duy

Trung Dung, một trong Tứ Thư của Nho giáo, có một khái niệm sâu hơn nhiều so với cách hiểu thông thường về chữ "trung" là đứng giữa, không thiên lệch.

"Quân tử chi trung dung dã, quân tử nhi thời trung"

cái trung dung của người quân tử là luôn biết hợp với thời.

Không phải một điểm cân bằng cố định, mà một sự ứng xử đúng đắn thay đổi theo từng thời điểm, từng hoàn cảnh cụ thể. "Thời trung" — hợp với thời — là chìa khóa. Một chi tiết lặp lại nhiều lần trong 60 hoa giáp, dễ bị bỏ qua vì nằm ở phần "kết bạn" tưởng như phụ, cũng ẩn chứa một bài học về chữ "thời" này: lời khuyên nên giao du với người lớn tuổi hơn, tránh kết thân với người cùng lứa.

Mỗi thế hệ, một chữ thời riêng

Người tuổi Giáp Thìn: "Anh em cách biệt, bạn bè ít tuổi không tốt... nên chơi với người nhiều tuổi hơn mình thì hay hơn. Làm bạn với người cùng tuổi thì dễ lụy đến mình. Họ hay phản phúc". Người tuổi Giáp Dần: "không nên thân giao với tuổi nào cả, vì người này không có số nô bộc nên bạn bè tồi, hay phản phúc". Người tuổi Giáp Thân: "chỉ nên chơi với người lớn tuổi hơn mình".

Mỗi thế hệ lớn lên trong một bối cảnh lịch sử khác nhau, hình thành những giản đồ nhận thức khác nhau về điều gì là bình thường, nên làm, đáng tin — nói cách khác, mỗi thế hệ mang một chữ "thời" riêng của mình, theo đúng nghĩa Trung Dung. Xung đột thế hệ, xét cho cùng, thường không phải mâu thuẫn đúng sai, mà là va chạm giữa hai chữ "thời" khác nhau, mỗi bên đều đang "trung" — đang hành xử đúng đắn — theo đúng bối cảnh của riêng mình. Lời khuyên "chơi với người lớn tuổi hơn" trong sách, gạt bỏ lớp vỏ tướng số, có thể đọc như một quan sát dân gian: một quan hệ có khoảng cách thế hệ vừa phải thường đi kèm một sự phân vai rõ ràng hơn, giảm bớt cạnh tranh ngang hàng dễ sinh đố kỵ giữa những người cùng điểm xuất phát.

Hợp thời của người này, không phải hợp thời của người kia

Cái khó nhất của "thời trung" không phải là tìm ra một chuẩn mực chung cho mọi thời — Trung Dung không hề nói vậy — mà là chấp nhận rằng chuẩn mực đúng đắn của một thế hệ này có thể không còn đúng đắn với thế hệ khác, mà không ai trong hai bên phải sai hoàn toàn. Xung đột giữa cha mẹ và con cái, giữa người đi trước và người đi sau, phần lớn không cần một bên phải thắng, một bên phải thua — nó cần cả hai bên cùng nhận ra: mình đang đứng ở một chữ "thời" khác với người đối diện, và điều đó, tự nó, không phải một lỗi lầm.

— Kiều Oanh Trần