60 Can Chi: Bóng tối và ánh sáng nội tâm

Hệ Từ truyện trong Kinh Dịch có một câu được xem là cô đọng nhất của cả bộ kinh.

"Nhất âm nhất dương chi vị Đạo"

một âm một dương hợp lại mới gọi là Đạo.

Không phải âm thắng dương, cũng không phải dương thắng âm — cả hai cùng chuyển động, cùng cần thiết, cùng làm nên một thể thống nhất. Đọc 60 hoa giáp dưới ánh sáng của câu này, hai chữ "bóng tối" và "ánh sáng" trong tâm hồn con người hiện ra không phải như hai phe đối đầu, mà như âm và dương của cùng một người.

Người giữ lửa và người giữ bóng

Người tuổi Ất Tỵ mang một câu mô tả rất nặng: "người đời ít ưa mình, lối sống che giấu vui và giận, giận không nói và luôn để bụng, đợi thời báo oán, trả thù". Cùng một cảm xúc — cơn giận — người tuổi Giáp Tuất lại được ghi theo cách hoàn toàn khác: "có tính tình ngay thẳng, từ tâm, chẳng ghét bỏ, thù hằn ai. Nếu giận ai nói thẳng rồi cho qua không để bụng". Một người giữ cơn giận như giữ lửa, thắp lên rồi tắt ngay, để lại tro nguội. Một người giữ nó như giữ bóng, cất vào một góc khuất, để nó dài thêm theo năm tháng.

Phần cảm xúc bị cất giấu ấy không phải điều xấu tự thân — nó chỉ là phần không được phép xuất hiện dưới ánh sáng, nên buộc phải tồn tại trong tối, giống hệt điều Kinh Dịch đã ngầm nói từ hai nghìn năm trước: vấn đề không nằm ở việc có bóng tối — ai cũng có phần âm trong mình — mà nằm ở việc phần âm ấy có được phép vận động, luân chuyển, hay bị nhốt lại một chỗ cho đến khi nó tự tìm đường bung ra theo cách không kiểm soát được. Thứ gì bị giam giữ trong bóng tối lâu nhất, thường là thứ có sức chi phối một người mạnh nhất từ phía sau lưng họ.

Đèn đá không xua hết đêm, chỉ giữ lấy một lối đi

Có một điều nên nói thêm, để tránh đọc câu chuyện này quá đơn giản: sách không hề nói người Giáp Tuất "tốt hơn" người Ất Tỵ. Người Giáp Tuất, ở một mục khác, cũng được ghi là "cuộc đời vất vả, khó nhọc, phải tự mình lo liệu cuộc sống" — cái giá của việc để mọi cảm xúc bộc lộ ngay, đôi khi là một đời không mấy êm ả bên ngoài, dù nội tâm nhẹ nhõm. Còn người Ất Tỵ, dù giữ bóng trong lòng, vẫn được sách công nhận là người có thể trở thành "triết gia, nhà thần học" — năng lực suy tư sâu, đôi khi lại sinh ra từ chính thói quen giữ mọi thứ lại để chiêm nghiệm một mình.

Đây chính là tinh thần "nhất âm nhất dương" — không có vế nào đứng riêng mà tốt trọn vẹn. Ngọn đèn đá đứng giữa núi mù sương trong tranh thủy mặc không xua tan cả một vùng tối; nó chỉ đủ sáng để giữ lấy một lối đi. Biết góc nào trong mình đang giữ lửa, góc nào đang giữ bóng — không phải để xóa bỏ phần bóng, mà để hai phần ấy được luân chuyển đúng nhịp, như Đạo vẫn luôn vận hành.

— Kiều Oanh Trần