Cấu trúc lãnh đạo qua lăng kính sinh khắc

Đạo Đức Kinh, chương mười bảy, có một bảng xếp hạng người lãnh đạo hiếm hoi và sâu sắc.

"Thái thượng, hạ tri hữu chi; kỳ thứ, thân nhi dự chi; kỳ thứ, uý chi; kỳ thứ, vũ chi"

người lãnh đạo cao nhất là người mà dân chỉ biết có sự tồn tại của họ, không hơn; kém hơn một bậc là người được dân gần gũi và ca ngợi; kém hơn nữa là người khiến dân sợ hãi; thấp nhất là người bị dân khinh nhờn.

Đây là một thang bậc quyền lực rất khác với cách hiểu thông thường — quyền lực càng phô trương, càng đòi hỏi được công nhận, thì theo Lão Tử, càng ở bậc thấp. 60 hoa giáp, khi mô tả các kiểu "số làm quan to" khác nhau, hóa ra cũng đang vẽ lại đúng cái thang bậc ấy, dù bằng một ngôn ngữ khác.

Ba vọng gác, ba thế đứng

Người tuổi Giáp Thìn: "tuy là người võ đoán nhưng vẫn được mọi người tôn trọng" — quyền lực gắn với sự quyết đoán đơn phương, gần với bậc "uý chi", khiến người khác vừa nể vừa dè chừng. Người tuổi Canh Dần: "tính người chính trực, liêm minh. Nếu làm quan to thì dân được nhờ phúc" — quyền lực gắn với đạo đức phục vụ, gần với bậc "thân nhi dự chi", được gần gũi và ca ngợi. Người tuổi Ất Sửu: "tính mệnh lệnh và gia trưởng. Họ luôn yêu cầu cao người trong nhà phải tuân thủ nền nếp" — quyền lực gắn với kỷ luật và trật tự áp đặt, hiệu quả nhưng dễ khiến người dưới cảm thấy bị kiểm soát hơn là được dẫn dắt.

Nhìn theo hai trục tính cách quen thuộc — mức độ tận tâm, kỷ luật và mức độ dễ chịu, vị tha — ba kiểu lãnh đạo này tách bạch khá rõ. Giáp Thìn — tận tâm cao, dễ chịu thấp — cho ra kiểu lãnh đạo quyết đoán, hiệu quả trong khủng hoảng nhưng dễ gây oán. Canh Dần — cả hai trục cùng cao — cho ra kiểu lãnh đạo phục vụ, quyền lực dùng để tạo phúc lợi chung, gần nhất với lý tưởng "thái thượng" của Lão Tử: quyền lực vận hành êm đến mức người được dẫn dắt gần như không cảm thấy đang bị dẫn dắt. Ất Sửu — tận tâm rất cao đi cùng nhu cầu kiểm soát — cho ra kiểu lãnh đạo gia trưởng, giữ trật tự tốt nhưng có thể ngột ngạt với người cần tự do.

Không vọng gác nào là thừa

Lão Tử xếp hạng như vậy không có nghĩa mọi người đều phải cố trở thành kiểu lãnh đạo "thái thượng" — bản thân ông cũng thừa nhận đó là bậc rất hiếm gặp. Trong thực tế vận hành một tổ chức, một gia đình, hay một giai đoạn khủng hoảng, cả ba kiểu quyền lực trên đều có lúc cần đến: quyết đoán khi cần hành động nhanh, phục vụ khi cần giữ lòng người dài lâu, kỷ luật khi cần lập lại trật tự đã rối. Không vọng gác nào trên trường thành là thừa — hiệu quả của mỗi kiểu luôn phụ thuộc vào thế đất nó đang trấn giữ, và những người đang đứng dưới chân tường ấy.

— Kiều Oanh Trần