Quẻ là vở kịch: hộ quái, Ngũ Hành và chiếc khung xe

Mở tivi lên, nghe người dẫn chương trình đọc một dòng tin: "Một thanh niên cứu một người chết đuối." Chỉ một câu, ai cũng hiểu mình sắp nghe chuyện gì. Lời đoán của quẻ Dịch cũng ngắn như thế. Nó không kể hết, nó chỉ dựng cái khung, còn chuyện thật là điều người hỏi phải tự lấp đầy bằng đời sống của mình.

Lời đoán chỉ là đề cương của một vở kịch

Sau khi lập xong quẻ, người ta luận chủ yếu dựa trên lời đoán của Văn Vương cho cả quẻ và lời đoán của Chu Công cho từng hào. Hai thứ ấy nên được coi như dàn bài của một vở kịch, chứ không phải lời giải thích chi tiết. Dàn bài thường là những hình ảnh rất quen trong đời, nhưng phải chú tâm mới thấy được ý bên trong chúng.

Mỗi ngày ta gặp không ít cảnh mà chỉ liếc qua cũng biết chuyện gì sắp xảy ra. Đến cơ quan, thấy bà vợ ông giám đốc đang nhìn chằm chằm vào cô thư ký trẻ đẹp mới tuyển, ai cũng đoán được phần sau. Ngoài đường, hai người đứng giơ nắm đấm thủ thế thì ai cũng biết họ sắp làm gì. Có điều đôi khi nhìn không tỉnh, ta đoán sai, rồi lầm lỡ và chuốc lấy hậu quả. Vì vậy, khi dùng quẻ phải luôn thận trọng nhận định, cho chính xác và có hệ thống, và việc đoán định tương lai còn tập cho người ta dùng trí tưởng tượng một cách hữu hiệu.

Rồng ẩn dưới nước và rồng hiện ngoài ruộng

Lấy quẻ Kiền làm quẻ chính để thử đoán. Theo lời đoán chung, Kiền là sáng tạo, là trời, và hình tượng của nó là sáu con rồng cai quản nhà Trời; hình tượng ấy chỉ có nghĩa trong tổng thể. Rồi xét đến lời hào ở chỗ hào biến.

Nếu hào sơ là hào biến thì lời hào là: "Tiềm long vật dụng", rồng còn ẩn dưới nước, chớ dùng. Ta biết rồng gặp mây là lúc thuận lợi, nên câu ấy phải hiểu là: lúc ban đầu chưa phải lúc hành động. Hãy chờ trong tư thế sẵn sàng, như mèo rình chuột, cho đến khi có dấu hiệu.

Nếu hào nhị là hào biến thay vì hào sơ thì lời hào là: "Hiện long tại điền, lợi kiến đại nhân", rồng hiện ngoài ruộng, gặp đại nhân thì có lợi. Lúc này đã đến thời hành động.

Nghĩa của lời hào phải được hiểu sát với hoàn cảnh của mình. Ai đang tìm việc, hào nhị biến gợi ý nên đi phỏng vấn, thử trình độ và tay nghề. Nhưng nếu ta tự lập một dự án hay làm việc độc lập thì ai là "đại nhân", tức người có thế lực? Khi ấy nên hiểu "đại nhân" chính là sự sáng tạo bằng tài sức của mình: nó rất tốt cho công việc này, song nếu không linh hoạt đem điều đó áp dụng vào trường hợp khác thì sẽ hỏng, giống như người có thế lực không thuận lòng giúp khi ta nhờ cậy.

Từ đó thấy rằng hai hào biến khác nhau cho hai kết quả khác hẳn. Biết được quẻ và hào biến là ta hình dung được vở kịch đang ở hồi nào trong toàn vở.

Hộ quái: chuyện đang diễn ra ở giữa vở

Mỗi giai đoạn của một việc đều có khởi đầu, diễn tiến và kết cục. Quẻ chính cho thấy phần khởi đầu. Muốn tìm diễn tiến thì từ quẻ chính rút ra một quẻ gọi là hộ quái. Nội quái của hộ quái lấy từ các hào nhị, tam, tứ của quẻ chính; ngoại quái lấy từ các hào tam, tứ, ngũ.

Hộ quái được rút ra từ bốn hào của quẻ chính, nên cả sáu mươi bốn quẻ chỉ có mười sáu quẻ làm hộ quái. Quẻ này quan trọng vì bốn hào giữa của quẻ chính, từ hào nhị đến hào ngũ, được rút ra từ hai hào tam và tứ, tức hai hào thuộc về Người trong quẻ. Cặp hào nhị và tam của hộ quái có tính Âm hay Dương giống cặp hào tứ và ngũ của nó, vì hai cặp này cùng lấy từ một nơi là hào tam và hào tứ của quẻ chính.

Quẻ Bát Thuần Kiền, khi rút hộ quái, vẫn ra Bát Thuần Kiền. Ý nghĩa chung của quẻ là tốt, nhưng nếu hỏi về sức khỏe thì rất xấu.

Hộ quái nói chuyện bên trong, nên rõ ràng có khác với hình tượng lúc đầu. Giống như một người thấy rõ các yếu tố thuận lợi để làm một việc, quyết định bắt tay, nhưng khi bắt đầu thì những yếu tố ấy đã đổi, vì lúc đó đã có thêm những điều mới sinh ra.

Cho nên hãy xét hộ quái ở tính chuyển biến của nó. Nếu hộ quái xấu mà toàn quẻ nói chung tốt thì phải kiên nhẫn, đừng bỏ qua cơ hội. Có thể ngày đầu bắt tay vào việc, ta thấy kế hoạch còn nhiều sơ hở, nhưng cứ tiếp tục và bổ khuyết mỗi ngày một hoàn chỉnh hơn, kết quả sẽ dần hiện ra nhờ sự bền chí. Ngược lại, có thể mọi việc trôi chảy từ đầu mà đến cuối kết quả chẳng ra gì: đó là vì hộ quái tốt còn phần kết lại xấu. Hiểu như vậy thì ta không dao động tinh thần mà chán nản, thối lui khi dịp may mất đi. Thay vì thế, ta tận dụng lúc còn cơ hội để tự phấn đấu cho công việc lâu dài, không để hoàn cảnh bên ngoài chi phối. Khi vận suy kém thì chuyển sang tốc độ thong thả và khéo, dùng cách làm việc của lúc khó khăn. Như vậy vẫn thu được kết quả hơn người đang gặp vận may mà làm cẩu thả hay nôn nóng.

Biến quái và bộ ba quẻ

Giai đoạn cuối trong thủ tục lập quẻ là dùng hào biến tạo nên quẻ thứ ba, gọi là biến quái. Vậy là có đủ bản quái, hộ quái và biến quái xếp thành một hàng. Với bộ ba ấy, ta xét từng quẻ, đối chiếu lẫn nhau và tìm hiểu ý nghĩa của hào biến để xác định ý nghĩa toàn bộ. Ta cũng cần tham khảo tư tưởng của Đạo Gia trong việc dự đoán, và để bắt đầu thì phải nắm một nguyên lý về những mối quan hệ trong vũ trụ gọi là thuyết Ngũ Hành.

Năm hành và tính nết của chúng

Người Trung Hoa nêu ra thuyết Ngũ Hành từ hơn hai nghìn năm trước. Ngũ Hành gồm Kim là kim loại, Mộc là cây gỗ, Thủy là nước, Hỏa là lửa, Thổ là đất. Nguyên lý này chú ý đến tính năng động của từng hành. Thủy thấm xuống và đi xuống. Hỏa có xu hướng bốc lên. Mộc có thân tròn thẳng, có thể đổ khuôn và đặc lại. Thổ là nơi cây cối mọc lên và chuyên chở muôn loài.

Ngũ Hành được dùng để phân loại các hiện tượng hoạt động, giống như Bát Quái dùng để phân loại sự vật khi dự đoán bằng quẻ Dịch. Nó cũng tượng trưng cho những năng lực tích cực trong một hệ thống phức hợp hữu cơ. Trong y học Trung Hoa, thuyết Ngũ Hành mô tả mối tương quan giữa các tạng phủ và cho biết một bộ phận yếu hay mạnh ảnh hưởng thế nào đến bộ phận khác, dù chúng nằm ở những chỗ rất xa nhau. Theo thuyết ấy, một vật phức hợp như cơ thể người là một hệ thống hài hòa nhưng luôn dao động. Muốn hiểu khái quát, hãy nắm bốn nguyên tắc chính của nó.

Sinh, thân, khắc, cụ

Nguyên lý đầu tiên là tương sinh. Một hành sinh, tức tạo điều kiện tốt, nuôi dưỡng, phục vụ một hành khác theo chiều kim đồng hồ. Mộc nuôi Hỏa. Hỏa để lại tro than mà sinh ra Thổ. Thổ là nơi chứa kim loại. Có kim loại rồi thì sương đọng trên đó, gom dần thành giọt nước. Ví dụ đơn giản ấy giúp nhớ mối quan hệ tương sinh.

Bổ túc cho vòng tương sinh là tương thân, chữ "thân" nghĩa là gần gũi. Hãy hình dung hành được sinh ra thân với hành sinh ra nó, như đứa bé thân với mẹ. Mộc sinh Hỏa thì Hỏa thân Mộc.

Vòng tương khắc mô tả một hành có thể hạn chế, kiểm soát, thậm chí phá hủy sự tiến triển của hành khác. Thủy dập tắt Hỏa. Mộc hút nhựa sống của Thổ. Hỏa nấu chảy Kim. Thổ xây đập ngăn Thủy. Kim làm búa sắt chẻ được củi, tức Mộc.

Bổ túc cho vòng tương khắc là tương cụ, chữ "cụ" nghĩa là sợ, nể. Thổ khắc Thủy thì Thủy cụ Thổ.

Khi xét những ví dụ lấy từ đời sống, nên hình dung nhiều nghĩa khác nhau của sinh và khắc, rồi chọn nghĩa thích hợp. Cân nhắc kỹ các ví dụ thực hành và dùng trí tưởng tượng thì tầm hiểu biết sẽ dần mở rộng.

Khắc có thể là phá hủy toàn bộ, nhưng cũng có thể nhẹ hơn, như một người cản trở mà không tiêu diệt người kia. Nhẹ hơn nữa là ngăn chặn tác động của người khác. Có khi khắc mang nghĩa tốt: một bà mẹ ngăn con lang thang ngoài phố, vì ngoài đó còn có những điều khắc tệ hại hơn đang chờ nó. Động cơ khiến bà răn con lại chính là Sinh, tức thương yêu che chở. Nhưng hành động ngăn cản ấy, nhìn bề ngoài, không phải là Sinh. Hãy xem thái độ của đứa con: nó giãy nảy, khóc lóc, tức giận vì bị mẹ cản. Nó đang thể hiện tương cụ.

Trong quẻ cũng vậy. Nếu có người "khắc" ta rõ ràng, quẻ không nói người ấy khắc theo kiểu nào, vì ta đã tự có câu trả lời: từ kinh nghiệm thực tế, ta biết người ấy thế nào, làm gì để tác động lên ta.

Cái khung xe và chiếc thùng xe

Để áp dụng Ngũ Hành vào dự đoán, cần thêm một nguyên lý nữa là Thể và Dụng. Nói chung, hạ quái, tức nội quái, mang tính chất Thể; thượng quái, tức ngoại quái, mang tính chất Dụng. Hiểu hai chữ này thì chỉ cần xét vài ví dụ.

Hãy nghĩ đến bộ khung thép cơ bản của một chiếc ô tô, gồm động cơ, bánh xe, tay lái và các bộ phận điều khiển. Đó là Thể. Với bộ khung ấy, người ta ráp được nhiều loại thùng xe: thùng này thành xe thiết giáp, thùng kia thành xe cứu thương, thùng khác thành xe đua xinh xắn hay xe kéo rơ moóc bề thế. Đó là Dụng của bộ khung. So hai bên thì Thể tương đối đơn giản, còn Dụng tỉ mỉ, phức tạp hơn.

Một ví dụ khác: Thể là những gì ta có từ khi sinh ra, phần tự nhiên. Dụng là những gì ta đang có bây giờ, phần nhân tạo, tức do ta tạo ra. Dụng nảy sinh từ môi trường văn hóa ta sống, từ hành vi tự do và thói quen của ta. Từ một Thể đơn giản luôn có thể có rất nhiều Dụng khác nhau.

Hiển nhiên Thể làm cho Dụng có thể có, nhưng Dụng tác động ngược trở lại Thể. Từ một bộ khung, muốn đóng xe thiết giáp thì phải gia cố sườn xe cho dày cho cứng; muốn đóng xe thể thao thì dùng hợp kim nhẹ như loại bọc máy bay. Nói cách khác, Thể là vai chính của một vở kịch, Dụng là các vai phụ. Không có Thể thì Dụng mất ý nghĩa và mục đích. Nhưng hoạt động của Dụng lại định hướng cho Thể, như người dẫn vở kịch và quyết định hướng đi của các tình tiết.

Thể và Dụng rất quan trọng trong dự đoán, vì có lúc chúng thuận nhau, có lúc không. Lấy Thể là nước thì: nước với cá là hợp nhau; nước với lửa là đối chọi nhau; nước với cái ly uống nước là thích hợp; nước với ống dẫn nước là bổ túc cho nhau.

Có người hỏi: nước đổ vào ly thì sao ly không là Thể? Cũng có thể. Nhưng xét kỹ thì phải có nước trước làm Thể, rồi mới có cái ly chứa nước làm Dụng. Ngược lại, nếu xét yếu tố đầu tiên là cái ly thì phải lấy ly làm Thể, rồi mới dùng nó đựng nước, rượu hay chất lỏng khác, và những thứ được chứa ấy là Dụng. Cùng một cảnh mà đổi cách nhìn thì Thể và Dụng đổi chỗ, nên điều chính yếu là xác định cái nào có trước trong câu chuyện của mình. Chính ý ấy là gốc của cách xét Thể Dụng trong quẻ sáu hào.

Nguồn: Vưu Sủng Hoa, Mai Hoa Dịch Tân Biên.