Nguyên tắc đặt tên và cách tránh trùng tên cho con

Đặt tên sao cho dễ nhớ và có ý nghĩa

Tên là để người khác gọi, đây là vấn đề phải suy nghĩ xem người khác có dễ nhận biết tên mình không. Tên của một số người rất khó nhớ, đến thầy giáo còn phải tra từ điển. Có một người bạn tên là Trương Lê, lần đầu tiên gặp mặt anh ấy báo là đọc chữ Lê, nhưng lần gặp sau đã quên mất cách đọc của từ này. Nguyên tắc đặt tên phải có một nội dung nhất định là dễ nhớ, dễ viết.

Hiện nay có vài người cho rằng đặt tên cho con càng bí hiểm càng tốt, những chữ càng không phổ biến càng có ý nghĩa uyên thâm. Kỳ thực không phải như vậy, những chữ xa lạ không nhất định là có hàm nghĩa sâu sắc, mà khiếm khuyết của nó là không dễ nhớ, có lúc còn không dễ viết. Một vài người khi đặt tên cho con tìm trong "Tự điển Khang Hi", chọn dùng những từ khó nhớ để tìm trăm nghĩa sâu sắc của tên, rất dễ đem lại phiền phức không ít, đầu tiên là vì người khác không nhớ tên, đọc sai thì dễ gây trò cười cho người khác. Hơn nữa nếu tên của một đứa bé có quá nhiều nét viết, khi nó phải viết tên thì rất tốn sức. Ví dụ trong tên Lí Dị, chữ Dị có 19 nét; trong tên Thường Cừ, chữ Cừ có 17 nét; trong tên Trương Y, chữ Y có 22 nét; trong tên Tưởng Xán, chữ Xán có 17 nét. Những chữ này có hàm nghĩa nhất định, nhưng không dễ hiểu.

Tên người phải có một nội hàm nhất định, đây là truyền thống đặt tên của người Trung Quốc. Nói tóm lại, hy vọng con mình tương lai trở thành người như thế nào, thì sẽ đặt tên cho con với nội hàm như thế. Ví dụ bạn mong con thành tài, có thể đặt tên là Lương Đống — Đống chính là rường cột, thể hiện vị trí quan trọng. Nhưng tốt nhất tránh gọi thẳng như Lưu Thành Tài, Lý Thành Tài, những kiểu tên này quá thô, dễ bị trùng tên với người khác. Nếu bạn hy vọng con của mình trở thành một nhạc sĩ, thì hãy dùng ngại đặt tên là Vận Thanh, có ý là nó được sinh ra trong âm nhạc. Nếu bạn muốn con mình lớn lên thành hải quân có thể đặt tên là Long Hải, hy vọng nó như rồng vùng vẫy ở biển. Có một người bạn chiến đấu ở hạm đội Đông Hải tên là Vương Long Hải, nhưng có người đã đọc ngược tên anh ấy là Hải Long Vương (vua sống ở biển).

Đặt tên cho con gái, thường thấy những cái tên có hàm nghĩa mĩ miều. Họ mong con mình đẹp người, đẹp nết. Tên của con gái rất phong phú về ý nghĩa, và có đặc điểm thời đại hơn tên con trai. Những cô gái hiện đại dựa vào chính bản thân mình để thành danh thành tài đa số là họ có tài năng thực sự, nên đặt tên con gái vào vị trí bình đẳng với con trai, khi đặt tên cho con nên khai phá một con đường trong suy nghĩ, nhận thức.

Những cái bẫy khi đặt tên: nghĩa xấu, từ lạ, âm đọc trúc trắc

Biết được điều nên làm rồi, cũng cần biết những điều không nên — vì không ít cái tên hay đã hỏng chỉ vì một sơ suất nhỏ.

Đặt tên tránh nghĩa xấu

Có người khi đặt tên cho con, không chú ý đến ý nghĩa, có lúc vì không chú ý khiến hàm nghĩa của tên rất khó chấp nhận. Ví dụ có người họ Đoàn, vợ anh ta họ Tân, anh ta liền đặt tên cho con là Đoàn Tân, cái tên này nếu xét về mặt hình thức chữ, Tân chỉ tiền lương hoặc củi gỗ. Từ Đoàn với từ Đoạn có âm gần nhau, Đoàn Tân dễ làm người ta hiểu nhầm là tiền lương bị cắt hoặc củi không có. Điều này mang ý nghĩa không tốt, lương bổng và củi lửa là hai thứ không thể thiếu. Vì thế tên không nên có ý kì dị.

Có một người bạn hồi nhỏ, tên là Ẩn Kiều, mọi người nói rằng anh ta vừa gian, vừa đen tối. Tên của anh ta dễ mang ý nghĩa kì dị vì hiện tượng từ đồng âm khác nghĩa. Có một chuyện cười khác: một bà đến trạm cảnh sát khu vực đăng kí hộ khẩu cho cháu trai mới sinh, nói rằng đặt cho cháu tên là Dương Vĩ (chữ vĩ trong từ vĩ đại). Nữ cảnh nghe xong, mặt ửng đỏ bởi vì chữ vĩ còn có nghĩa là "teo lại", từ dương còn để chỉ "dương vật". Nữ cảnh sát ái ngại khuyên bà lão hãy đổi tên khác bởi cái tên này sau rất khó kiếm được người yêu. Bà lão nói rõ: "Cái gì mà không hay, rất hay là đằng khác, tên người và việc tìm người yêu có quan hệ gì đến nhau. Cô cứ viết cho tôi". Nữ cảnh sát không còn cách nào đành phải làm thủ tục hộ khẩu cho đứa trẻ sơ sinh. Nhưng một lúc sau, bà cụ quay lại muốn được đổi tên cho cháu mình, bởi vì người con dâu không đồng ý. Câu chuyện cười cho thấy việc đặt tên cho con không chỉ mang ý nghĩa kì dị về mặt nghĩa mà ngay cả về ngữ âm cũng không được sơ xuất.

Khi đặt tên cần dùng những từ chuẩn mực

Đặt tên cho con cần phải dùng những từ chuẩn mực, không chỉ phụ thuộc vào sở thích của cá nhân mà đặt tên cho con mình một cách tuỳ tiện. Trong lịch sử Trung Quốc, Võ Tắc Thiên đã từng tự tạo cho tên cho mình, nghe nói bà tạo hơn mười từ mà trong tự điển cũng không có. Nếu người đời sau dùng để đặt tên thì không thể tránh được những phiền phức có thể xảy ra. Ngày nay, chúng ta không thể bắt chước Võ Tắc Thiên cấu tạo từ. Đây là việc tự tạo ra phiền phức cho chính bản thân mình. Trong số hộ khẩu của công an Trung Quốc có rất nhiều từ tự tạo ra, không được đưa vào ngân dựng hồ sơ khiến cho việc quản lý sổ hộ tịch gặp phải rất nhiều khó khăn.

Yêu cầu về ngữ âm của tên gọi

Tên — ngoài việc yêu cầu dễ nhớ, cần phải phù hợp qui luật phát âm của ngôn ngữ dân tộc đó, phải dễ đọc. Nói chung tên mà có hai âm tiết, nếu âm tiết trước là thanh trắc thì âm tiết sau phải là thanh bằng. Ví dụ: Lý Dương, Lý là thanh trắc, Dương là thanh bằng. Tống Lâm, Tống là thanh trắc, Lâm là thanh bằng. Cũng có thể từ đằng trước là thanh bằng, từ đằng sau là thanh trắc, ví dụ Trương Phảng, Trương là thanh bằng, Phảng là thanh trắc. Nếu từ thứ nhất là thanh bằng, từ thứ hai phải là thanh trắc thì khi đọc lên nghe không hay — ví dụ Tô Vũ đọc không thuận miệng bằng Tô Ngọc; gọi là Trương Phảng rất trúc trắc, không bằng gọi là Trương Phương.

Yêu cầu về ngữ âm đối với tên có ba chữ càng nghiêm ngặt hơn. Nếu thanh trắc đặt không đúng chỗ, đọc lên sẽ không thuận. Ví dụ ba từ đều dùng thanh trắc như Thẩm Hạo Cách, đọc lên rất trúc trắc, có vẻ như không thể đọc một hơi mà hết. Ví dụ Tống Triệu Thịnh đọc lên cũng không hay, nghe không hay bằng Tống Triệu Niên, vì Niên là thanh bằng. Từ thứ đứng ba là thanh bằng, làm cho người ta có cảm giác kêu hơn. Từ thứ ba cũng không phải hoàn toàn không dùng thanh trắc, hoặc cũng có thể dùng từ láy như Thanh Thanh v.v... chẳng qua những từ láy này thường dùng để đặt tên cho con gái. Tên con trai từ thứ ba nên dùng thanh bằng là tốt nhất, dùng thanh bằng có thể làm cho âm đọc vang, có khí dương.

Đừng đặt tên theo kiểu "Em" và "Chị"

Trong số tên của người Trung Quốc, những tên có chữ tỉ (chị) và muội (em) có không ít, Trương Nhị Muội, gọi tắt là Nhị Muội. Trương Nhị Tỉ, gọi tắt là Nhị Tỉ (chị hai). Còn có một người nổi tiếng là Lưu Tam Tỉ, nhưng tên này mặc dù nghe không chán nhưng dễ gây hiểu sai. Nói một cách đơn giản, một người ở vào độ tuổi khác nhau, trong trường hợp mới có thể được gọi là Muội hay Tỉ, gặp người hơn tuổi mình thì gọi là Tỉ (chị), gặp người ít tuổi thì gọi là Muội (em). Gọi một người tuổi bằng mình là Tỉ (chị), trong lòng chắc sẽ cảm thấy bất ổn. Gọi một người lớn tuổi hơn mình là Muội (em) có gì đó không được lễ phép. Cũng tương tự như vậy trong tiếng Việt có rất nhiều người thích tên là Tuấn Anh, Hoàng Anh... khi gọi chị dùng từ anh thời nhiều lúc cũng cảm thấy không ổn. Vì thế khi đặt tên không nên dùng từ Muội hoặc Tỉ là tốt nhất.

Vì sao hàng vạn người trùng một cái tên

Và một khi cái tên đã lỡ trúng phải vài chữ quen thuộc, chuyện trùng tên gần như không tránh khỏi.

Bị trùng tên là một vấn đề làm người ta phiền não, đáng lẽ ra tên một người chính là đặc điểm sở hữu của anh ta, phân biệt anh ta với người khác, nhưng lại có tới 180 người cùng tên với anh ta, thậm chí có hàng vạn người cùng tên. Nguyên nhân đầu tiên gây ra hiện tượng trùng tên là họ phổ biến — ở phòng hộ khẩu của cục công an, những cái tên bị trùng từ con số hàng nghìn người là: Vương Thúc Anh, Vương Thúc Lan, Vương Tú Lan, Vương Hồng, Vương Quân, Vương Ba, Lý Kiệt, Lý Quân, Lý Hoa, Lý Minh, Lý Giai Lan, Trương Giai Lan, Trương Giai Châu, Trương Hiếu Minh, Trương Quân, Trương Hoa, Trương Bằng, Trương Hồng, Lưu Quân, Lưu Kiến, Lưu Kiến Quốc, Lưu Thúc Châu, Lưu Kiến Quân, Triệu Kiệt, Triệu Cương, Triệu Bình... Chủ yếu là họ trùng họ như Trương, Vương, Lý, Triệu, Lưu, đây là những họ lớn, có những người mang họ đó khi đặt tên đương nhiên dễ bị trùng.

Nguyên nhân thứ hai gây ra trùng tên là những từ phổ biến, cái gọi là từ phổ biến là những từ xuất hiện rất nhiều khi đặt tên, dùng đến quen. Những từ này bao gồm: Hồng (chỉ màu hồng, chỉ cầu mình, chỉ sự to lớn — Trương Hồng, Lý Hồng, Vương Hồng, Triệu Hồng), Quân (Lưu Quân, Vương Quân, Lý Quân, Hồng Quân), Lan (Trương Tú Lan, Lý Giai Lan, Vương Thúc Lan), Ba (Vương Ba, Trương Ba, Lưu Ba, Từ Ba), Hoa (Lý Hoa, Trương Hoa, Trương Lập Hoa, Lưu Ái Hoa, Triệu Lệ Hoa), Quốc (Vương Kiến Quốc, Lý Ái Quốc, Trương Bảo Quốc), Kiệt (kiệt xuất — Lý Kiệt, Vương Kiệt), Khiết (trong sạch — Dương Khiết, Lưu Khiết), Châu (ngọc châu — Vương Thúc Châu, Lý Bảo Châu, Trương Ái Châu), Anh (Lý Anh, Vương Thục Anh, Lý Lan Anh, Trương Chí Anh, Triệu Tuấn Anh), Cương (cứng rắn — Lý Cương, Vương Cương, Trương Vĩnh Cương, Trần Chí Cương), Minh (sáng sủa, thông minh — Trương Hiếu Minh, Vương Hiếu Minh, Vương Minh, Lý Minh), Tân (luôn mới mẻ — Vương Sinh Tân, Vương Hoán Tân, Trương Lập Tân, Vương Kiến Tân), Hàn (sáng sủa — Lưu Hàn, Lý Hàn), Thắng (Dương Vĩnh Thắng, Lý Lợi Thắng, Trần Xương Thắng), Trịnh (Trương Quốc Trịnh, Trần Xương Trịnh), Kiến (Lý Kiến Quốc, Lưu Kiến Quân), Kiện (khoẻ mạnh — Lý Kiện, Vương Kiện), Tuấn (anh tuấn, tuấn tú — Trương Tuấn Hồng, Lý Tuấn Anh, Trương Tuấn, Vương Tuấn). Những cái tên dùng những từ phổ biến này, nếu lại có họ phổ biến, thì sẽ bị trùng tên với hàng ngàn người khác. Vì thế không nên dùng nữa, nếu là họ ít phổ biến lại dùng những tên phổ biến cũng khó tránh khỏi bị trùng tên.

Nguyên nhân thứ ba là tên đơn gồm hai chữ ghép lại tạo ra tỉ lệ trùng tên cao. Ví dụ họ Vương, tên Đào (sóng lớn), tỉ lệ sử dụng chữ Đào để đặt tên vốn đã cao, lại dùng tên đơn (chỉ gồm một chữ) tự nhiên rất dễ bị trùng — Vương là họ phổ biến, vì thế Vương Đào nhan nhản thì cũng không lấy gì làm lạ. Nguyên nhân thứ tư là đặt tên dựa trên sự sắp đặt vai vế, địa vị trong xã hội — phạm vi lựa chọn quá ít nên dễ bị trùng. Phương pháp đặt tên dựa theo vai vế, tên đệm với họ và tên bị hạn chế bởi đúng một từ, chỉ có thể thay đổi tên ở vị trí thứ ba, vì thế cũng rất dễ bị trùng. Nguyên nhân khác tạo nên hiện tượng trùng tên là không có nơi để hỏi thông tin — trước mắt cơ quan công an của Trung Quốc chưa có nghiệp vụ phòng ngừa hiện tượng trùng tên, nhân dân khi đặt tên cho con, chỉ căn cứ vào phạm vi tiếp xúc bình thường của mình để phán đoán xem người có cái tên đó nhiều hay ít.

Cái giá phải trả cho một cái tên trùng

Chuyện tưởng vô hại ấy, hoá ra lại có thể khiến một người mẹ suýt không bao giờ gặp lại con trai mình.

Những vấn đề mà hiện tượng trùng tên đem lại cho con người tưởng đơn giản, nhưng nhiều lúc không tránh được phiền phức, như trong một trận bóng đá có hai ngôi sao tên là Vương Đào. Để phân biệt được hai người, đành phải gọi Vương Đào của đội Vạn Đạt tỉnh Đại Liên là Tiểu Vương Đào, gọi Vương Đào của đội công an quốc gia thành phố Bắc Kinh là Đại Vương Đào, nếu lại có thêm một Vương Đào nữa thì thật là khó, chỉ có thể gọi là Lão Vương Đào. Bình thường nếu gọi sai tên chỉ là chuyện nhỏ, nhưng chuyện dùng thẻ tín dụng, tài khoản mà có hiện tượng trùng tên, thì rất dễ gây ra chuyện lớn — một người bạn làm ở ngân hàng từng phải tìm khắp hàng chục người trùng tên mới ra đúng vị khách bị tính thiếu lợi tức tiết kiệm.

Đem lại ấn tượng sâu nhất là một lần cục công an nhận được lá thư tìm người thân gửi từ Đài Loan: một phi hành gia năm 1949 đi Đài Loan, mấy chục năm không có liên hệ với mẹ ở đại lục, ngôi nhà cũ đã bị dỡ thay bằng toà nhà cao tầng, chỉ còn nhớ tên mẹ là Vương Thúc Châu. Ở Bắc Kinh cái tên này có tới trên một vạn người, nếu đến từng nhà một để hỏi thì phải mất 10 đến 20 năm. Cảnh sát chỉ còn cách dò theo địa chỉ cũ trong thư, may mắn tìm ra một bà lão cứ ôm lấy cây không chịu rời khi nhà bị dỡ, vì sợ con trai xa nhà mấy chục năm về không tìm được nhà cũ. Bà lão nhìn thấy thư của con trai, khóc to rồi quỳ xuống cảm ơn cảnh sát khu vực — kỳ thực do tên của bà bị trùng quá nhiều, nếu không vì cảnh sát khu vực gặp may thì bà thật ra sẽ không được gặp lại con trai.

Làm sao để tên con không đụng hàng

Biết được nguyên nhân, thì tránh cũng dễ dàng hơn.

Đầu tiên là không dùng những từ phổ biến để đặt tên — vì trách nhiệm của mình đối với con, hãy mất thêm một chút thời gian để đặt cho con một cái tên vừa ý. Nên chú ý tốt nhất là không đặt tên đơn: những tên chỉ gồm hai chữ dễ bị trùng hơn những tên kép có ba chữ, hàm nghĩa cũng không phong phú bằng, suy cho cùng tên có thêm một chữ thì sẽ thêm một lớp nghĩa mới.

Để tránh được hiện tượng trùng tên, nâng cao tố chất văn hoá của người đặt tên là việc rất cần thiết. Nếu bạn thấy rằng trình độ văn hoá của mình không cao, có thể nhờ người có học vấn cao đặt tên cho con mình, mời vài người có kiến thức đưa ra vài cái tên rồi chọn ra cái tên hay nhất. Có vài người khi đặt tên cho con suy nghĩ không chu đáo, đợi lúc con lớn mới đổi tên, điều này làm cho công tác của cơ quan công an gặp nhiều khó khăn — quen gọi tên rất không tiện, có vài người tự đổi tên, người khác không biết đã đổi tên, vẫn gọi tên cũ. Xem ra, đổi tên không phải là việc hay, tốt nhất là khi đặt tên nên cẩn thận.

Phải triệt để giải quyết vấn đề trùng tên, những cơ quan hữu quan nên tiến hành cách làm giảm mức độ trùng tên, đồng thời triển khai nghiệp vụ tránh trùng tên. Trước mắt có một số quốc gia đã triển khai nghiệp vụ này, có một số quốc gia quy định, nếu tên của trẻ sơ sinh đã có hơn 3 người có tên này, người khác sẽ không thể đặt tên này được. Đương nhiên, nghiệp vụ chống trùng tên do cơ quan công an triển khai, phải dựa vào thiết bị nối mạng của máy vi tính — khi đăng ký hộ khẩu cho trẻ sơ sinh, thông qua máy tính để kiểm tra, lập tức sẽ biết được có bị trùng tên không. Nếu có mạng máy vi tính tiên tiến quản lý hộ tịch, lại có thêm quy định liên quan, vậy thì vấn đề trùng tên có thể triệt để giải quyết.

Nguồn: Quan Hi Hoa, "Cách đặt tên cho con" (Hà Sơn - Thanh Anh dịch, NXB Văn Hoá Thông Tin, 2002)